{"CACHEDAT":"2026-05-18 11:12:56","TRANSLATEDAT":"2026-05-18 11:12:56","SOURCESIGNATURE":"10c4d51305fc0b93abf8f09cb6e412660e0337ea2dbfad9c9f8048a9e4af9c72","SLUG":"information-sources-information-environments-4vXACS9AdV","MARKDOWN":"# Information {{(mis)information}}\n\nany material related to a topic or issue (here: SSI): facts, claims, data, descriptions, arguments, interpretations, quotations, statistics, images, media etc. \n\n→ misinformation, disinformation, malinformation\n\n# Information Item\n\nspecific unit of information that someone encounters in a given situation \\n→ appears in the form of a genre (e.g., an article, a post, a video, a report, a tweet, an interview) \\n→ in an information environment (e.g., a website, a social media platform, a conversation, a newspaper)\n\n## Publication Date\n\ndate when an information item was originally published, posted, or broadcast\\n→ indicates how current the content is and whether it may have been overtaken by newer findings, events, or developments\n\n## Content\n\nwhat is actually said, shown, claimed, or explained in an information item\n\n→ fabricated content, manipulated content\n\n## Message\n\ncommunicative meaning that results from how an author or publisher selects, emphasises, frames, and structures the content → viewpoints / positions\n\n## Preview\n\ncompact visual representation of an information item, typically combining title, snippet, domain/URL, and sometimes a thumbnail — used in feeds, search results, and when links are shared on social media or in messaging apps\n\n## Snippet\n\nthe brief descriptive text component within a preview — typically a sentence or two excerpted or generated from the content of the underlying information item\n\n## Reference\n\ninformation item or source that is cited, quoted, linked, or referred to within another information item\\n→ makes it possible to trace information back towards its origin\\n→ following references is a key strategy for evaluating reliability\n\n# Source\n\norigin of an information item — used in two senses:\n\n**as actor:**\n\n* strictly: the author or creator who produced the content\n* in broader use: the information environment in which it appears\n* in everyday use: even the person, account, or bot who shared it with you (the \"distributor\")\n\n**as item:** \n\n* the information item itself, classified by degree of mediation (primary, secondary, tertiary) and by source type\n\n## Content-Creator / Author `{{creator}}`\n\nperson or organisation that creates the original content of an information item \\n→ may be identified, pseudonymous, or anonymous\n\n## Degree of Mediation\n\nThe degree of mediation does show is how far the information item is from the original material — and therefore how many steps of selection, interpretation, and potential distortion lie in between.\n\n\n:::warning\nThe degree of mediation does not determine reliability or trustworthiness. \\n→ A primary source can be biased, incomplete, or wrong (e.g., an eyewitness account, a misleading dataset). \\n→ A secondary source can be more reliable than the primary material it reports on (e.g., a fact-checked article correcting a politician's claims). \n\n:::\n\n| Degree of Mediation | Epistemic Proximity / Relation to Original Information Item | Examples |\n|---------------------|-------------------------------------------------------------|----------|\n| ### Primary Source | Directly presents, documents, analyses, or interprets **original information:** raw data, original events, or firsthand experience | WHO research report, eyewitness account, original dataset, parliamentary speech |\n| ### Secondary Source | References and reports on, analyses, interprets, comments on, or reframes one or more primary information items | Newspaper article about the WHO report, textbook chapter summarising research findings, social media post quoting from a scientific study and commenting on the quote |\n| ### Tertiary Source | References, compiles, or summarises multiple primary and/or secondary information items, typically without presenting new original information | TikTok video reacting to a tweet that commented on a scientific study, Wikipedia entry, encyclopedia overview |\n\n## Source Types\n\n| **Source Type**
What kind of source is this? | **Authors / Creators**
Who is typically behind it? | **Primary Interest**
What is their main purpose? | **Communicative Intentions**
How do they typically communicate? | **Pre-Publication Review**
How carefully is the information checked before publication? | **Implications for Reliability and Trustworthiness**
How does this affect reliability and trustworthiness? | **Genres**
What formats do information items in this source type typically take? |\n|-------------------------------------------|------------------------------------------------|----------------------------------------------|-------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------|\n| **Academic / Educational** | - Universities
- Research institutions
- Schools
- Scholarly publishers | - Knowledge production
- Education | - Informing
- Explaining
- Documenting evidence | Often formally reviewed, though the level of review varies. | Often stronger in evidence use and documentation, but findings may be preliminary, narrowly scoped, or superseded by newer research. | - Journal article
- Textbook
- Lecture recording
- Encyclopedia entry |\n| **Commercial / Promotional** | - Companies
- Brands
- Industry associations
- Sponsored creators | - Profit
- Market position
- Reputation | - Promoting
- Selling
- Building brand trust | Usually internally reviewed for brand, legal, or marketing purposes. | Professionally produced and shaped by commercial interests; marketing and information are often blurred. | - Sponsored post
- Brand blog
- Product microsite
- Corporate press release |\n| **Individual / Personal** | - Private persons
- Unaffiliated creators
- Personal networks | - Self-expression
- Sharing
- Opinion
- Experience
- … | - Expressing
- Sharing
- Commenting
- Entertaining | Usually not formally reviewed before publication. | Can offer firsthand perspectives, but reliability, expertise, and accountability vary widely. | - Personal blog
- Forum comment
- Private message
- Personal video |\n| **Journalistic** | - News organisations
- Editorial teams
- Independent journalists | - Public reporting
- Audience reach | - Reporting
- Interpreting
- Investigating
- Commenting | Often editorially reviewed, though standards vary. | Can provide verified and contextualised reporting, but quality varies by outlet, genre, speed, and commercial pressure. | - News article
- Feature
- Opinion piece
- Editorial
- Investigative podcast |\n| **Philanthropic / Service-oriented** | - Humanitarian organisations
- Charitable foundations
- Service-oriented NGOs | - Public benefit
- Aid
- Welfare | - Informing
- Supporting
- Coordinating aid
- Raising awareness | Often internally reviewed, though standards vary. | Often mission-driven and grounded in practical experience, but scope, independence, and evidence use vary. | - Aid programme page
- Foundation project report
- Charity newsletter |\n| **Political / Advocacy** | - Parties
- Campaigns
- Advocacy groups
- Activists
- Lobbying groups | - Advocacy
- Persuasion
- Mobilisation | - Persuading
- Pressuring
- Agenda-setting
- Mobilising | Usually strategically reviewed to support a position or campaign. | Important for public debate, but often shaped by advocacy, persuasion, or institutional interests. | - Party programme
- Campaign ad
- Manifesto
- Lobbying paper |\n| **Professional / Membership-based** | - Professional associations
- Trade unions
- Chambers
- Learned societies | - Member interests
- Professional standards | - Representing
- Standard-setting
- Coordinating
- Informing members | Often internally reviewed for accuracy and consistency. | Often grounded in domain expertise, but perspective may reflect member interests rather than broader public interest. | - Professional guideline
- Member newsletter
- Position paper
- Sector report |\n| **Public / Official** | - Governments
- Ministries
- Public authorities
- International organisations | - Public mandate
- Regulation
- Policy | - Announcing
- Regulating
- Legitimising
- Informing the public | Usually formally reviewed and approved before publication. | Often authoritative about official positions and decisions, but may be selective, strategic, or self-presentational. | - Policy document
- Official statement
- FAQ page
- Ministry report |\n\n\n:::info\nGenres are not exclusive to a single source category. A newsletter, for example, can be commercial, philanthropic, or professional. The genre alone is not a sufficient indicator of reliability or trustworthiness.\n\n:::\n\n## Source Reliability\n\nModern knowledge is so specialised that no individual can verify all claims independently. We have to rely on **experts** and on **credible sources**. But this reliance is only as good as our ability to identify who genuinely is an expert and which sources have been produced under conditions that support reliability. \n\nThree complementary angles support this judgement: \n\n* **Editorial Review**\\nhow the source was created\n* **Fact-Checking**\\nthe verification of specific claims\n * by editors before publication, or \n * by independent organisations afterwards\n* **Lateral Reading** \\nthe recipient's own investigation of the source: leaving the source itself and consulting what reliable independent references say about it\n\n### Editorial Review\n\nA formal pre-publication process by which information items are selected for publication, framed, modified, or omitted — and through which their content is quality-checked against the publisher's standards before reaching the public. \n\nEditorial review thus combines two functions:\n\n* Selection and framing: deciding which information is published, how it is framed, and what is left out \n* Quality contro and fact-checking: verifying accuracy, sources, and evidence\n\nRigour varies — from informal one-person editing to formal multi-stage review. In traditional publication contexts, these roles were typically performed by separate entities — a journalist (content-creator) and a newspaper editorial team (content-editor). Peer review in academic publishing is a specialised form.\n\n\n:::warning\n**Editorial review is not neutral.**\\nA formal process and a rigorous quality check do not preclude bias. Editorial decisions reflect the motives, interests, and editorial line of the publishing organisation — its mission, ownership, funding, and target audience. The same piece can be carefully checked *and* framed in ways that serve the publisher's agenda. Quality and bias are not mutually exclusive.\n\nThis is **Editorial Gatekeeping** in action. An analogous function on digital platforms is performed by Algorithmic Gatekeeping.\n\n:::\n\nIn digital environments, the boundaries shift. The editorial role is often bypassed — anyone with an account can post or share information items without editorial review or institutional backing. At the same time, the ==operator== role becomes more prominent: ==algorithmic curation, sponsored content, and recommendation systems== shape visibility in ways that traditional distribution networks did not.\n\n\n:::warning\nThe reliability of an information item depends on its content-creator and the editorial review it received — not on whoever shared it.\n\n* a retweeted article: the account that shared it is not its author — there is a separate author behind the article \n* a bot posting a link: the bot that posted it is not its creator — the linked content has its own creator\n\n:::\n\n### Fact-Checking {\\[fact checker\\]}\n\nThe practice of verifying factual claims in information items. \n\nFact-checking exists in two distinct contexts:\n\n* **Pre-publication**: a specialised editorial role within publishing organisations, verifying claims before they are made public \n* **Post-publication**: independent organisations (see below) that evaluate already-published claims and produce their own information items in response\n\n\n:::info\n#### AFP Fact Check (France)\n\n* **Languages:** English, French\n* **Focus**: n dubious pictures, videos, official statements and other misinformation that appears online\n* **Funding:** partially subsidised by the French government, also receives direct support from Facebook.\n* **Link:** \n\n#### BBC Reality Check (United Kingdom)\n\n* **Language:** English\n* **Focus:** rumours and claims from news sites or social media\n* **Funding:** publicly funded\n* **Link:** \n\n#### Correctiv (Germany)\n\n* **Languages**: German; also publishes in Arabic, English, French, Russian and Turkish via partner outlets\n* **Focus**: mis- and disinformation, investigative journalism\n\n **Funding**: donations (major donors include Luminate, Brost-Stiftung, Open Society Foundations, Google, Deutsche Telekom); a commercial subsidiary receives payment from Facebook for fact-checking content \n* Link: \n\n#### dpa-Faktencheck (Germany)\n\n* **Languages**: German, Dutch, French (Germany, Austria, Switzerland, Netherlands, Belgium, Luxembourg)\n* **Focus**: claims of public relevance; political statements and viral content\n* **Funding**: market-funded news agency; minor project funding (Google News Initiative, EU); Meta cooperation flagged per fact-check\n* **Link**: \n\n#### FactCheck.org (United States)\n\n* **Language**: English\n* **Focus**: US political claims and statements; viral hoaxes\n* **Funding**: Annenberg Public Policy Center, University of Pennsylvania, primarily funded by the Annenberg Foundation; Meta partnership ran from 2016 until ending in 2025 \n* **Link**: \n\n#### **Faktabaari (Finland)**\n\n* **Languages:** Finnish, Swedish, English\n* **Focus:** fact-checks, especially during local, national and European elections\n* **Funding:** primarily via third sector grants and prizes\n* **Link:** \n\n#### Maldita.es (Spain)\n\n* **Language**: Spanish\n* **Focus**: politics, science, health, climate, migration, gender; community-driven\n* **Funding**: nonprofit foundation; donations, membership, platform partnerships (Meta, Google), EU research projects\n* **Link**: \n\n#### Pagella Politica (Italy)\n\n* **Language**: Italian\n* **Focus**: statements by Italian politicians (sister site Facta.news covers viral mis-/disinformation)\n* **Funding**: private company; revenue from media clients, Meta partnership (via Facta.news), EU and Erasmus+ project funding\n* **Link**: \n\n#### **Reuters Fact Check** (UK)\n\n* **Language**: English\n* **Focus**: Visual material, claims posted on social media\n* **Funding**: Reuters, Facebook provides financial support\n* **Link**: \n\n#### Snopes (USA)\n\n* **Language**: English\n* **Focus**: urban legends, internet rumours, US political and social claims\n* **Funding**: independent media company; advertising and member subscriptions; previous Meta partnership ended 2019\n* **Link**: \n\n:::\n\n\n:::warning\nMost major fact-checking organisations receive funding or partnership payments from large digital platforms (Meta/Facebook in particular). This relationship is openly disclosed but warrants critical reflection.\n\n:::\n\n\n:::tip\nEDMO Monthly Fact-Checking Briefs: \n\n:::\n\n### Lateral Reading\n\nLateral reading is a strategy of evaluating sources like a fact-checker. \n\nThe initial focus is on questioning the source (who is behind the content), not the content itself. Instead of reading vertically — staying on a website and analysing it from top to bottom — you leave the site quickly, search for the source's name, and check what other trustworthy sites say about it. If the source seems untrustworthy, don't waste your time on it. Find a better source.\n\nThe same lateral approach also works for verifying digital platforms, specific claims, quotes, or statistics within the content: leave the page and search for independent confirmation.\n\n\n:::tip\nDon't try to judge a source by reading it. Leave it. Use the rest of the web to find out what it is.\n\n:::\n\n\n:::success\n* **Leave the website.** Open a new tab (Cmd-Click / Ctrl-Click) and search the web for the target name. Use exact search terms — put names in quotation marks. Add specific terms from the checklists below to focus on a particular point (e.g., \"Employment Policies Institute\" + \"funding sources\").\n* **Practice click restraint.** Don't click the first result. Scan snippets and URLs of several results; look for entries on independent reference sites (Wikipedia, SourceWatch, established news outlets).\n* **Corroborate.** On reliable external sites, use the find-on-page shortcut (command+F) to quickly locate names or key terms to verify.\n\n:::\n\n#### ☑ Author's Expertise & Credentials \n\n\n:::success\n**Identifiability**\n\n- [ ] Author's name and professional role\n- [ ] Contact information (e.g. institutional email, professional website)\n- [ ] Verifiable professional profile (e.g. ResearchGate, institutional page, LinkedIn)\n\n**Qualification and Subject Expertise**\n\n- [ ] Educational background relevant to the topic\n- [ ] Professional experience in the topic field\n- [ ] Specialisation in the specific area discussed\n\n**Institutional Backing, Funding, and Bias**\n\n- [ ] Affiliation with an identifiable institution or organisation\n- [ ] Author's position within the institution\n- [ ] Disclosed funding sources and conflicts of interest\n- [ ] Affiliations with groups or organisations holding a specific agenda\n\n**Publication Track Record**\n\n- [ ] Other publications by the author on the topic\n- [ ] Publications in peer-reviewed journals\n- [ ] Citations of the author's work in other credible sources \n- [ ] Membership in recognised professional or academic organisations\n\n**Recency and Continuity**\n\n- [ ] Recent publications in the field\n- [ ] Continuity of expertise\n\n:::\n\n\n:::warning\nIndicators require interpretation. Some signals are easily misread. \\n→ Fame is not credibility. Public visibility, media presence, or large following do not equal expertise on a specific topic. \\n→ A high citation count is not in itself credibility. Frequently cited work may also be frequently challenged or contested — the context of citations matters. \n\n→ Institutional affiliation is not in itself credibility. Institutions can carry their own agendas or biases and should be examined alongside the author.\\n→ A sudden shift to topics outside the author's previous expertise is not automatically a red flag, but warrants closer examination.\n\n:::\n\n#### ☑ Organisation's Reputation \n\n\n:::success\n#### Funding & Affiliations\n\n- [ ] Funding sources and donors (parent organisations, sponsors, or PR firms behind the organisation)\n- [ ] Disclosure of funding sources and conflicts of interest\n- [ ] Political, industry, or ideological affiliations\n\n#### Editorial & Accountability Practices\n\n- [ ] Corrections or retractions policy\n- [ ] Named editorial leadership or ombudsperson\n- [ ] Separation of editorial, news, and advertising or funding\n- [ ] Transparency about verification methods\n\n#### Identity & Type\n\n- [ ] Type of organisation (academic, journalistic, advocacy, commercial, governmental — see Source Categories)\n- [ ] Front groups or cloaked websites: whether the organisation truly represents what it appears to represent, or fronts for another interest\n\n#### Track Record & Standing\n\n- [ ] Length of operation and continuity of focus\n- [ ] How independent reference sites describe the organisation (Wikipedia, SourceWatch, fact-checkers, established news outlets)\n- [ ] Documented controversies, fact-check ratings, or critical reporting\n\n:::\n\n\n:::warning\nIndicators require interpretation. Some signals are easily misread. \\n→ Non-profit status alone is not credibility. Many advocacy and front organisations operate as non-profits. \\n→ Professional design and a polished website alone are not credibility. Web design has outpaced our methods for evaluation. \\n→ A long operating history alone is not reliability — ownership, funding, and practices can change over time. \\n→ Institutional affiliation is not in itself credibility. Institutions can carry their own agendas or biases and should be examined alongside the organisation.\n\n:::\n\n\n\n:::info\n* Caulfield, Mike. 2017. *Web Literacy for Student Fact Checkers*. \n\n\n* Caulfield, Mike. 2019. \"SIFT (The Four Moves)\". \n* Daniels, J. (2009). Cloaked websites: Propaganda, cyber-racism and epistemology in the digital era. New Media & Society, 11(5), 659–683. \n* Harris, R. (2020). Evaluating Internet Research Sources. VirtualSalt. Available at: \n* Osborne, J., Pimentel, D., Alberts, B., Allchin, D., Barzilai, S., Bergstrom, C., Coffey, J., Donovan, B., Kivinen, K., Kozyreva. A., & Wineburg, S. (2022). *Science Education in an Age of Misinformation*. Stanford University, Stanford, CA.\n* Wineburg, Sam & McGrew, Sarah. 2017. \"Lateral Reading: Reading Less and Learning More when Evaluating Digital Information\". Working Paper No 2017.A1 / Standford History Education Group. \n\n:::\n\n# Information Environments\n\nphysical or digital contexts in which information items are available and encountered directly\n\n| Information Environments | Definition | What do I usually encounter there first? |\n|--------------------------|------------|------------------------------------------|\n| **Analogue Information Environments** | non-digital environments in which people encounter information items directly | information items in printed, transmitted, spatial, live, or spoken form |\n| **Digital Information Channels & Platforms** | digital environments in which people encounter information items directly | information items in posted, uploaded, or streamed form |\n\n\n:::warning\nThe boundary between analogue and digital environments is increasingly fluid: live broadcasts may be streamed simultaneously, print publications often appear in digital form, and live events are frequently broadcast or streamed online.\n\n:::\n\n## ☑ Analogue Information Environments\n\n| Type | Definition | Typical Examples (encounter on purpose) | Typical Examples (encounter in passing) | How do I encounter information here? |\n|------|------------|-----------------------------------------|-----------------------------------------|--------------------------------------|\n| **Print / Publications** | Printed materials — such as newspapers, magazines, books, brochures, flyers, posters, or signage — that are physically distributed, displayed, or made available for reading. | - newspaper subscription
- magazine purchase
- academic textbook
- library book | - campaign flyer in a letterbox
- brochure in a waiting room
- free newspaper on a train
- billboard
- poster at a bus stop | - by purchasing, subscribing, or picking up a copy
- by reading, browsing, or leafing through
- sometimes by noticing printed material placed in a public space |\n| **Broadcast & Public Address** | Audio or audiovisual information transmitted to a wide audience through radio, television, screens, or public address systems — either as scheduled programming or as continuous / situational announcements. | - TV news at home
- radio programme
- live sports broadcast | - TV screen in a waiting room
- background radio in a shop
- loudspeaker announcement at a train station
- public address system in an airport | - by tuning in to a channel or station
- by switching between channels
- sometimes by being in a space where broadcast or address content is playing |\n| **Installations, Monuments & Exhibits** | Spatial, static, and typically permanent or semi-permanent objects, structures, or displays placed in public or institutional spaces to inform, commemorate, or express. | - museum exhibition
- memorial visit
- gallery installation
- information pavilion | - monument in a public park
- commemorative plaque
- temporary public art installation | - by visiting a space that contains them
- sometimes by passing by or being physically present where they are placed |\n| **Live Events & Public Action** | Time-bound, live gatherings or actions involving people — organised to inform, persuade, express, commemorate, or mobilise. | - conference
- lecture
- theatre performance
- campaign event
- planned demonstration | - street protest
- flashmob
- information stand
- protest camp
- vigil
- street performance | - by attending at a specific time and place
- sometimes by being in the vicinity when an event or action takes place |\n| **Personal Conversations & Word of Mouth** | Direct, face-to-face exchange of information between individuals — in private, social, or professional settings. | - asking a friend for advice
- family dinner discussion
- consulting a colleague
- parent–teacher conversation | - overhearing a conversation
- casual remark at a social gathering
- word of mouth in a community | - by talking, listening, and asking in direct personal interaction |\n\n## ☑ Digital Information Platforms & Channels {\\[information channel\\]} {\\[platform\\]} {\\[channel\\]}\n\n| Type | Definition | Typical Examples | Who can publish information here? | Is what I see here the same for everyone, algorithmically personalised for me, or based on my own configuration? | How do people find and move through information here? |\n|------|------------|------------------|-----------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------|\n| **Websites / Blogs** | An individual's or organisation's own online space — such as an institutional website, a news site, a company page, or a personal blog — where content is published directly in the owner's name. | - who.int
- [bbc.co.uk](http://bbc.co.uk)
- [greenpeace.org](http://greenpeace.org)- my-travelblog.eu | **Owner-controlled**
- The owner
- Authorised contributors | **Same for everyone**
Content is structured by the site owner through menus, categories, and page layout | - By following menus
- By clicking links
- By browsing sections or categories
- By using internal search, if available
- By moving from page to page |\n| **Social Media** | Networked digital spaces where users and organisations post, share, and circulate content. | - Facebook
- Instagram
- TikTok
- X
- LinkedIn
- Threads
- Mastodon | **Open**
- Almost anyone with an account
- Organisations
- Public figures
- Advertisers | **Algorithmically personalised for me**
Feeds, recommendations, trending content, and promoted posts are shaped by my behaviour and engagement | - By scrolling through feeds
- By following accounts
- By opening comments, replies, and threads
- By clicking shares, reposts, and recommendations
- By searching hashtags, keywords, or account names |\n| **Video / Audio Platforms** | Digital spaces where many different users or organisations upload and share video or audio content. | - YouTube
- Vimeo
- SoundCloud | **Open**
- Almost anyone with an account or channel
- Organisations
- Media producers
- Podcasters | **Algorithmically personalised for me**
Recommendations, autoplay queues, and suggested items are shaped by my viewing / listening history | - By searching for specific items
- By moving through playlists or queues
- By following recommendations
- By opening channels, episodes, or series
- By using subscriptions |\n| **Streaming / On-demand Services** | Curated digital services that offer access to a catalogue of on-demand media. | - Netflix
- Disney+
- BBC iPlayer
- Arte
- RaiPlay | **Curated**
- The provider
- Authorised producers
- Licensed content partners | **Algorithmically personalised for me**
Recommendations, featured selections, and catalogue presentation are shaped by my watch history | - By browsing the catalogue
- By selecting from featured content
- By continuing series or programmes
- By following recommendation rows
- By searching titles, genres, or categories |\n| **Communication / Messaging Apps** | Private or semi-private spaces — such as messaging or email apps — for direct exchange between individuals or groups. | - WhatsApp
- Signal
- Messenger
- Gmail
- Outlook | **Member-controlled**
- Participants in the conversation
- Members of the group
- Mailing-list senders | **Based on my own configuration**
What I see depends on my contacts, conversations, groups, and how I organise them | - By opening chats or threads
- By reading chronological message streams
- By following forwards, links, and attachments
- By searching chat history, senders, or keywords |\n| **Discussion Forums / Community Spaces** | Interactive spaces — such as forums, discussion boards, comment sections, or community groups — where users discuss, comment, ask questions, and respond to one another. | - Reddit
- Discord
- Stack Overflow
- Quora | **Semi-open**
- Members
- Registered users
- Moderators | **Same for everyone / Based on my own Configuration**
What I see depends first on which communities, servers, forums, or threads I join or enter; within them, visibility may then be shaped by upvotes, moderation, and sorting. | - By browsing threads
- By opening replies and subthreads
- By following notifications
- By moving across categories or communities
- By searching topics, tags, or thread titles |\n\n\n:::info\nSome platforms fall into more than one type — for example, Telegram (messaging + public channels), Discord (messaging + community), Reddit (forum + social media), Spotify (streaming + podcast discovery).\n\n:::\n\n### ☑ Access Barriers\n\n| Barrier | Examples | People typically excluded |\n|---------|----------|---------------------------|\n| **Financial barriers** | - Paywalls
- Subscription fees
- Premium memberships | - Low-income households
- Students without institutional access
- Users in regions with weaker currencies |\n| **Language barriers** | - Foreign language
- Academic or technical vocabulary
- Complex sentence structures | - Non-native speakers
- Users with lower formal education
- Younger users |\n| **Disability-related barriers** | - No screen reader support
- No captions or transcripts
- Low contrast or small text | - Users with visual impairments
- Users with hearing impairments
- Users with cognitive impairments |\n| **Technical barriers** | - High bandwidth requirements
- Modern devices needed
- Specific software or apps | - Users with older devices
- Rural users with limited internet
- Low-income households |\n| **Geographic barriers** | - Region locks
- Local platform restrictions | - Users in restricted regions
- Travellers |\n| **Political / regulatory barriers** | - Government censorship
- Government bans on platforms or apps
- Sanctions or embargoes | - Users in countries with restrictive media policies
- Activists, journalists, dissidents |\n| **Account & identification barriers** | - Mandatory account creation
- Identity verification
- Age verification | - Users without an email or phone
- Users without official ID
- Minors without parental permission |\n| **Privacy-related barriers** | - Mandatory data sharing
- Tracking requirements
- Required app permissions | - Privacy-sensitive users- Users avoiding government surveillance- Users wary of corporate data collection |\n\n\n:::warning\nThese barriers are not mutually exclusive, they often overlap or reinforce each other — for example, the Great Firewall of China blocks specific platforms only within that country, acting as both a geographic and a political/regulatory barrier.\n\n:::\n\n# Information Access Systems\n\nSystems through which information items are accessed indirectly — through previews / snippets, or through synthesised responses based on them.\n\n| Information Access Systems | Definition | Where do I start? | What appears there? |\n|----------------------------|------------|-------------------|---------------------|\n| Search Systems | Systems that locate and rank information items in response to a user query, returning previews rather than the items themselves. | a search interface | a ranked list of previews:
- titles
- snippets
- URLs |\n| Discovery Systems | Systems that surface and curate information items in feeds or directories, returning previews rather than the items themselves. | a feed or browse interface | curated previews:
- headlines
- cards
- recommendations |\n| Generative AI Systems | Systems that generate or synthesise responses based on information items rather than directing users to them. | a prompt window | a generated, synthesised response, sometimes with citations |\n\n## ☑ Search Systems {\\[search engines\\]}\n\ninformation items accessed indirectly through search \\n→ users enter a query in a search interface and receive a ranked list of previews pointing to the underlying items\n\n| Type | Definition | Typical Examples | What is my starting point and how do I look for information here? | What determines which information items are displayed and in what order? | What do I get back? | How do I move from here to the underlying information item(s), if at all? |\n|------|------------|------------------|-------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------|---------------------|---------------------------------------------------------------------------|\n| ### **Search Engines** | Systems that index and rank information items across the web based on user queries. | - Google
- Bing
- DuckDuckGo
- Ecosia | - search bar
- by entering keywords or questions | - my query
- ranking algorithms
- relevance
- recency
- search engine optimisation
- sometimes personalisation based on location or search history | **Previews of existing information items:**
- ranked list of results with snippets, titles, and URLs
- AI-generated summaries | - by clicking a result link, which takes me directly to the information item in its original space |\n| ### **Scholarly Databases** | Systems that make scholarly information items searchable and accessible through search, filtering, and structured metadata. | - PubMed
- JSTOR
- Google Scholar
- ERIC | - advanced search form with filters
- by entering keywords
- by filtering metadata
- by combining search fields | - my query
- metadata matching
- citation count
- relevance ranking
- database-specific indexing | **Previews of existing information items:**
- bibliographic records
- abstracts
- sometimes links to or direct access to full texts | - by clicking through to the full text
- sometimes directly within the same system
- sometimes via external publisher
- sometimes behind a paywall or institutional login |\n\n## ☑ Discovery Systems\n\ninformation items accessed indirectly through curated feeds or directories → users browse a feed or directory and see previews pointing to the underlying items\n\n| Type | Definition | Typical Examples | What is my starting point and how do I look for information here? | What determines which information items are displayed and in what order? | What do I get back? | How do I move from here to the underlying information item(s), if at all? |\n|------|------------|------------------|-------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------|---------------------|---------------------------------------------------------------------------|\n| **Feeds** | Systems that present a continuous, personalised stream of recommended information items based on topics, interests, or user behaviour. | - Google News
- Google Discover
- Apple News
- Flipboard
- Upday
- Microsoft Start | - personalised feed or browse interface
- by scrolling through the feed
- sometimes by selecting topics or categories
- sometimes by entering keywords | - editorial curation
- algorithmic curation (esp. trending detection)
- algorithmic personalisation (esp. personalised ranking, recommendations) | **Previews of existing information items:**
- headlines
- cards
- snippets
- thumbnails
- recommendations from various sources | - by tapping or clicking a headline, card, or preview
- this takes me to the information item in its original space |\n| **Directories** | Systems that organise information items into browsable catalogues with categories, charts, and recommendations. | - Apple Podcasts
- Spotify Podcasts
- Pocket Casts | - browse interface with categories and charts
- by browsing categories or top lists
- by following recommendations
- sometimes by entering keywords | - editorial curation
- algorithmic curation (esp. trending detection - \"popularity charts\")
- algorithmic personalisation (sometimes recommendations) | **Previews of existing information items:**
- listings with titles, descriptions, and episode lists
- thumbnails
- ratings
- sometimes recommendations | - by tapping or clicking a listing
- sometimes I can play the item directly within the app
- the transition to the underlying host is not always visible |\n\n*Some platforms function as both Discovery Systems and Digital Channels — Apple Podcasts and Spotify Podcasts, for example, surface podcasts hosted elsewhere but also play the content directly within the app.*\n\n## ☑ Generative AI Systems\n\ninformation items accessed indirectly through generative synthesis \\n→ users enter a prompt and receive a synthesised response, sometimes with references to underlying items\n\n| Type | Definition | Typical Examples | What is my starting point and how do I look for information here? | What determines which information items are displayed and in what order? | What do I get back? | How do I move from here to the underlying information item(s), if at all? |\n|------|------------|------------------|-------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------|---------------------|---------------------------------------------------------------------------|\n| ### **Training-data based AI** | Systems that generate responses based on patterns learned during training, without real-time retrieval from external sources. | - ChatGPT
- Claude
- Gemini | - prompt window or chat interface
- by entering prompts, questions, or follow-up instructions | - my prompt
- the system's underlying model
- training data with a knowledge cutoff | **Generated content:**
- synthesised response
- based on patterns from training data
- rarely with citations to specific sources | - the generated response is typically the endpoint
- underlying sources are usually not retrievable |\n| ### **RAG\\* AI** | Systems that synthesise responses by retrieving relevant content from external sources at query time — from the open web or from a user-provided corpus. | - Perplexity
- NotebookLM
- Copilot
- Bing Chat | - prompt window or search interface
- by entering prompts or questions
- sometimes after uploading user-provided sources | - my prompt
- the retrieval mechanism (web search or document corpus)
- the system's underlying model | **Generated content:**
- synthesised response based on retrieved sources
- usually with citations to the underlying items | - through cited sources or links, when provided
- to verify the synthesis against the original items |\n\n*Training-data based AI Assistants increasingly include retrieval modes (e.g., ChatGPT with web search, Claude with search). When activated, they function as RAG systems for that query — the boundary between the two types is mode-dependent rather than product-dependent.*\n\n\\*RAG (Retrieval-Augmented Generation): a method that combines AI generation with retrieval from a defined corpus of sources — the system synthesises responses based on the retrieved content rather than only on its training data.","HTML":"

Informatie

\n

al het materiaal met betrekking tot een onderwerp of kwestie (hier: SSI): feiten, beweringen, gegevens, beschrijvingen, argumenten, interpretaties, citaten, statistieken, afbeeldingen, media enz.

\n

→ verkeerde informatie, desinformatie, misleidende informatie

\n

Informatie-item

\n


specifieke eenheid van informatie die iemand in een bepaalde situatie tegenkomt → verschijnt in de vorm van een genre (bijv. een artikel, een post, een video, een rapport, een tweet, een interview)
→ in een informatieomgeving (bijv. een website, een socialemediaplatform, een gesprek, een krant)

\n

Publicatiedatum

\n

datum waarop een informatie-item oorspronkelijk werd gepubliceerd, gepost of uitgezonden
→ geeft aan hoe actueel de inhoud is en of deze mogelijk is ingehaald door nieuwere bevindingen, gebeurtenissen of ontwikkelingen

\n

Inhoud

\n

wat er daadwerkelijk wordt gezegd, getoond, beweerd of uitgelegd in een informatie-item

\n

→ verzonnen inhoud, gemanipuleerde inhoud

\n

Boodschap

\n

communicatieve betekenis die voortvloeit uit de manier waarop een auteur of uitgever de inhoud selecteert, benadrukt, kadert en structureert → standpunten / posities

\n

Voorbeeld

\n

compacte visuele weergave van een informatie-item, meestal een combinatie van titel, fragment, domein/URL en soms een miniatuurafbeelding — gebruikt in feeds, zoekresultaten en wanneer links worden gedeeld op sociale media of in berichtenapps

\n

Fragment

\n

het korte beschrijvende tekstgedeelte binnen een preview — meestal een of twee zinnen die zijn overgenomen uit of gegenereerd op basis van de inhoud van het onderliggende informatie-item

\n

Referentie

\n

informatie-item of bron die wordt geciteerd, aangehaald, gelinkt of waarnaar wordt verwezen binnen een ander informatie-item
→ maakt het mogelijk om informatie terug te traceren naar de oorsprong
→ het volgen van referenties is een belangrijke strategie voor het beoordelen van de betrouwbaarheid

\n

Bron

\n

oorsprong van een informatie-item — gebruikt in twee betekenissen:

\n

als actor:

\n
    \n
  • strikt genomen: de auteur of maker die de inhoud heeft geproduceerd\n
    • \n
  • in bredere zin: de informatieomgeving waarin deze verschijnt\n
    • \n
  • in alledaags gebruik: zelfs de persoon, het account of de bot die het met u heeft gedeeld (de "verspreider")\n
    • \n
\n

als item:

\n
    \n
  • het informatie-item zelf, ingedeeld naar mate van bemiddeling (primair, secundair, tertiair) en naar brontype\n
    • \n
\n

Inhoudsmaker / Auteur {{creator}}

\n


persoon of organisatie die de originele inhoud van een informatie-item creëert → kan geïdentificeerd, pseudoniem of anoniem zijn

\n

Mate van bemiddeling

\n

De mate van bemiddeling geeft aan hoe ver het informatie-item verwijderd is van het oorspronkelijke materiaal — en dus hoeveel stappen van selectie, interpretatie en mogelijke vervorming er tussen liggen.

\n
\n
\n\n

De mate van bemiddeling is geen maatstaf voor betrouwbaarheid of geloofwaardigheid.
→ Een primaire bron kan bevooroordeeld, onvolledig of onjuist zijn (bijv. een ooggetuigenverslag, een misleidende dataset).
→ Een secundaire bron kan betrouwbaarder zijn dan het primaire materiaal waarover deze rapporteert (bijv. een op feiten gecontroleerd artikel dat de beweringen van een politicus corrigeert).

\n
\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Mate van bemiddelingEpistemische nabijheid / Relatie tot het oorspronkelijke informatie-itemVoorbeelden

Primaire bron

Presenteert, documenteert, analyseert of interpreteert originele informatie rechtstreeks: ruwe gegevens, originele gebeurtenissen of ervaringen uit de eerste handOnderzoeksrapport van de WHO, ooggetuigenverslag, originele dataset, parlementaire toespraak

Secundaire bron

Verwijzingen naar en verslagen over, analyses, interpretaties, commentaar op of herformuleringen van een of meer primaire informatie-itemsKrantenartikel over het WHO-rapport, hoofdstuk uit een studieboek waarin onderzoeksresultaten worden samengevat, bericht op sociale media waarin uit een wetenschappelijke studie wordt geciteerd en commentaar op het citaat wordt gegeven

Tertiaire bron

Verwijst naar, verzamelt of vat meerdere primaire en/of secundaire informatiebronnen samen, doorgaans zonder nieuwe originele informatie te presenterenTikTok-video die reageert op een tweet waarin commentaar werd gegeven op een wetenschappelijke studie, Wikipedia-artikel, encyclopedisch overzicht
\n

Soorten bronnen

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Bronsoort
Wat voor soort bron is dit?		Auteurs / makers
Wie zit er doorgaans achter?		Primaire interesse
Wat is het hoofddoel?		Communicatieve bedoelingen
Hoe communiceren ze doorgaans?		Beoordeling
vóór publicatie Hoe zorgvuldig wordt de informatie gecontroleerd vóór publicatie?		Implicaties voor betrouwbaarheid en geloofwaardigheid
Hoe beïnvloedt dit de betrouwbaarheid en geloofwaardigheid?		Genres
Welke vormen nemen informatie-items in dit brontype doorgaans aan?
Academisch / Educatief- Universiteiten
- Onderzoeksinstellingen -
Scholen
- Wetenschappelijke uitgevers		- Kennisproductie
- Onderwijs		- Informeren
-
Uitleggen - Bewijs documenteren		Vaak formeel beoordeeld, hoewel het beoordelingsniveau varieert.Vaak sterker in het gebruik van bewijs en documentatie, maar bevindingen kunnen voorlopig zijn, een beperkte reikwijdte hebben of worden vervangen door nieuwer onderzoek.- Tijdschriftartikel -
Leerboek
- Opname
van een lezing - Encyclopedie-artikel
Commercieel / Promotioneel- Bedrijven
- Merken
- Brancheorganisaties -
Gesponsorde makers		- Winst
- Marktpositie -
Reputatie		- Promoten
- Verkopen
- Merkvertrouwen opbouwen		Meestal intern beoordeeld voor merk-, juridische of marketingdoeleinden.Professioneel geproduceerd en gevormd door commerciële belangen; marketing en informatie lopen vaak in elkaar over.- Gesponsorde post
- Merkblog -
Productmicrosite -
Persbericht van het bedrijf
Individueel / Persoonlijk- Particulieren -
Onafhankelijke makers
- Persoonlijke netwerken		-
Zelfexpressie - Delen
- Mening
-
Ervaring - …		- Uiten
- Delen
-
Reageren - Vermaken		Meestal niet formeel beoordeeld vóór publicatie.Kan perspectieven uit de eerste hand bieden, maar betrouwbaarheid, expertise en verantwoordelijkheid lopen sterk uiteen.- Persoonlijke blog
- Forumreactie -
Privébericht -
Persoonlijke video
Journalistiek- Nieuwsorganisaties -
Redactieteams -
Onafhankelijke journalisten		- Openbare berichtgeving
- Bereik		-
Verslaggeving - Interpretatie
- Onderzoek
- Commentaar		Wordt vaak redactioneel beoordeeld, hoewel de normen variëren.Kan geverifieerde en in context geplaatste berichtgeving bieden, maar de kwaliteit varieert per medium, genre, snelheid en commerciële druk.- Nieuwsartikel
- Reportage
- Opinieartikel -
Redactioneel artikel
- Onderzoeks-podcast
Filantropisch / Dienstverlenend- Humanitaire organisaties
- Liefdadigheidsstichtingen -
Dienstverlenende ngo's		- Algemeen nut
- Hulp
- Welzijn		- Informeren
-
Ondersteunen - Hulp
coördineren - Bewustwording vergroten		Wordt vaak intern beoordeeld, hoewel de normen variëren.Vaak missiegedreven en gebaseerd op praktische ervaring, maar de reikwijdte, onafhankelijkheid en het gebruik van bewijsmateriaal variëren.- Pagina
over hulpprogramma's - Verslag
van stichtingsprojecten - Nieuwsbrief van liefdadigheidsinstellingen
Politiek / Belangenbehartiging- Partijen
- Campagnes
- Belangenorganisaties -
Activisten
- Lobbygroepen		-
Belangenbehartiging -
Overtuigen - Mobiliseren		-
Overtuigen - Druk
uitoefenen - Agenda
bepalen - Mobiliseren		Wordt meestal strategisch geëvalueerd ter ondersteuning van een standpunt of campagne.Belangrijk voor het publieke debat, maar vaak gevormd door belangenbehartiging, overreding of institutionele belangen.- Partijprogramma -
Campagneadvertentie -
Manifest
- Lobbydocument
Professioneel / Op lidmaatschap gebaseerd- Beroepsverenigingen -
Vakbonden -
Kamers
- Wetenschappelijke verenigingen		- Belangen
van leden - Beroepsnormen		-
Vertegenwoordiging - Normstelling
-
Coördinatie - Informeren van leden		Wordt vaak intern gecontroleerd op nauwkeurigheid en consistentie.Vaak gebaseerd op domeinexpertise, maar het perspectief kan de belangen van de leden weerspiegelen in plaats van het bredere publieke belang.- Professionele richtlijn
-
Nieuwsbrief voor leden - Standpuntnota
- Sectorrapport
Openbaar / Officieel- Overheden
- Ministeries
- Overheidsinstanties -
Internationale organisaties		- Publiek mandaat -
Regelgeving
- Beleid		-
Aankondigen - Reguleren
- Legitimeren
- Het publiek informeren		Meestal formeel beoordeeld en goedgekeurd vóór publicatie.Vaak gezaghebbend over officiële standpunten en beslissingen, maar kan selectief, strategisch of zelfpresenterend zijn.- Beleidsdocument -
Officiële verklaring
- FAQ-pagina
- Ministerieel rapport
\n
\n
\n\n

Genres zijn niet exclusief voor één bepaalde broncategorie. Een nieuwsbrief kan bijvoorbeeld commercieel, filantropisch of professioneel zijn. Het genre alleen is geen voldoende indicator voor betrouwbaarheid of geloofwaardigheid.

\n
\n
\n

Betrouwbaarheid van bronnen

\n

Moderne kennis is zo gespecialiseerd dat niemand alle beweringen onafhankelijk kan verifiëren. We moeten vertrouwen op experts en op geloofwaardige bronnen. Maar dit vertrouwen is slechts zo goed als ons vermogen om te bepalen wie echt een expert is en welke bronnen zijn geproduceerd onder omstandigheden die de betrouwbaarheid ondersteunen.

\n

Drie complementaire invalshoeken ondersteunen dit oordeel:

\n
    \n
  • Redactionele beoordeling
    van hoe de bron tot stand is gekomen\n
    • \n
  • Feitencontrole
    : de verificatie van specifieke beweringen\n
      \n
    • door redacteuren vóór publicatie, of\n
      • \n
    • door onafhankelijke organisaties achteraf\n
      • \n
    \n
    • \n

  • Lateraal lezen: het eigen onderzoek van de ontvanger naar de bron: de bron zelf loslaten en raadplegen wat betrouwbare onafhankelijke bronnen erover zeggen\n
    • \n
\n

Redactionele beoordeling

\n

Een formeel proces voorafgaand aan publicatie waarbij informatie-items worden geselecteerd voor publicatie, gekaderd, aangepast of weggelaten — en waarbij de inhoud ervan wordt gecontroleerd op kwaliteit volgens de normen van de uitgever voordat deze het publiek bereikt.

\n

Redactionele beoordeling combineert dus twee functies:

\n
    \n
  • Selectie en framing: beslissen welke informatie wordt gepubliceerd, hoe deze wordt gepresenteerd en wat wordt weggelaten\n
    • \n
  • Kwaliteitscontrole en feitencontrole: het verifiëren van de nauwkeurigheid, bronnen en bewijs\n
    • \n
\n

De strengheid varieert — van informele redactie door één persoon tot formele beoordeling in meerdere fasen. In traditionele publicatiecontext werden deze rollen doorgaans vervuld door afzonderlijke entiteiten — een journalist (maker van de inhoud) en een redactieteam van een krant (redacteur van de inhoud). Peer review in de academische uitgeverij is een gespecialiseerde vorm.

\n
\n
\n\n

Redactionele beoordeling is niet neutraal.
Een formeel proces en een strenge kwaliteitscontrole sluiten vooringenomenheid niet uit. Redactionele beslissingen weerspiegelen de motieven, belangen en redactionele lijn van de uitgeverij — haar missie, eigendom, financiering en doelgroep. Hetzelfde artikel kan zorgvuldig worden gecontroleerd en geframed op manieren die de agenda van de uitgever dienen. Kwaliteit en vooringenomenheid sluiten elkaar niet uit. Dit is redactionele gatekeeping in de praktijk. Een analoge functie op digitale platforms wordt vervuld door algoritmische gatekeeping.

\n
\n
\n

In digitale omgevingen verschuiven de grenzen. De redactionele rol wordt vaak omzeild — iedereen met een account kan informatie plaatsen of delen zonder redactionele beoordeling of institutionele ondersteuning. Tegelijkertijd wordt de rol van de exploitant prominenter: algoritmische curatie, gesponsorde inhoud en aanbevelingssystemen bepalen de zichtbaarheid op manieren die traditionele distributienetwerken niet deden.

\n
\n
\n\n

De betrouwbaarheid van een informatie-item hangt af van de maker van de inhoud en de redactionele beoordeling die het heeft ondergaan — niet van degene die het heeft gedeeld.

\n
    \n
  • een geretweet artikel: het account dat het heeft gedeeld is niet de auteur — er zit een aparte auteur achter het artikel\n
    • \n
  • een bot die een link plaatst: de bot die deze heeft geplaatst is niet de maker ervan — de gelinkte inhoud heeft zijn eigen maker\n
    • \n
\n
\n
\n

Factchecking {\\[factchecker\\]}

\n

Het verifiëren van feitelijke beweringen in informatie-items.

\n

Feitencontrole bestaat in twee verschillende contexten:

\n
    \n
  • Vóór publicatie: een gespecialiseerde redactionele functie binnen uitgeverijen, waarbij beweringen worden geverifieerd voordat ze openbaar worden gemaakt\n
    • \n
  • Na publicatie: onafhankelijke organisaties (zie hieronder) die reeds gepubliceerde beweringen evalueren en als reactie daarop hun eigen informatie-items produceren\n
    • \n
\n
\n
\n\n

AFP Fact Check (Frankrijk)

\n
    \n
  • Talen: Engels, Frans\n
    • \n
  • Focus: twijfelachtige foto's, video's, officiële verklaringen en andere desinformatie die online verschijnt\n
    • \n
  • Financiering: gedeeltelijk gesubsidieerd door de Franse overheid, ontvangt ook directe steun van Facebook.\n
    • \n
  • Link:\nhttps://factcheck.afp.com/\n
    • \n
\n

BBC Reality Check (Verenigd Koninkrijk)

\n\n

Correctiv (Duitsland)

\n
    \n
  • Talen: Duits; publiceert ook in het Arabisch, Engels, Frans, Russisch en Turks via partnermedia\n
    • \n
  • Focus: mis- en desinformatie, onderzoeksjournalistiek\n

    Financiering: donaties (belangrijke donateurs zijn onder meer Luminate, Brost-Stiftung, Open Society Foundations, Google, Deutsche Telekom); een commerciële dochteronderneming ontvangt betalingen van Facebook voor het factchecken van content

    \n
    • \n
  • \nLink:https://correctiv.org/\n
    • \n
\n

dpa-Faktencheck (Duitsland)

\n
    \n
  • Talen: Duits, Nederlands, Frans (Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, Nederland, België, Luxemburg)\n
    • \n
  • Focus: beweringen van maatschappelijk belang; politieke uitspraken en virale inhoud\n
    • \n
  • Financiering: door de markt gefinancierd persbureau; kleine projectfinanciering (Google News Initiative, EU); samenwerking met Meta gemarkeerd per factcheck\n
    • \n
  • Link\n:https://dpa-factchecking.com/germany/\n
    • \n
\n

FactCheck.org (Verenigde Staten)

\n
    \n
  • Taal: Engels\n
    • \n
  • Focus: Amerikaanse politieke beweringen en uitspraken; virale hoaxes\n
    • \n
  • Financiering: Annenberg Public Policy Center, Universiteit van Pennsylvania, voornamelijk gefinancierd door de Annenberg Foundation; samenwerking met Meta liep van 2016 tot eind 2025\n
    • \n
  • Link\n:https://www.factcheck.org/\n
    • \n
\n

Faktabaari (Finland)

\n
    \n
  • Talen: Fins, Zweeds, Engels\n
    • \n
  • Focus: factchecks, met name tijdens lokale, nationale en Europese verkiezingen\n
    • \n
  • Financiering: voornamelijk via subsidies en prijzen uit de derde sector\n
    • \n
  • Link:\nhttps://faktabaari.fi/\n
    • \n
\n

Maldita.es (Spanje)

\n
    \n
  • Taal: Spaans\n
    • \n
  • Focus: politiek, wetenschap, gezondheid, klimaat, migratie, gender; gemeenschapsgedreven\n
    • \n
  • Financiering: stichting zonder winstoogmerk; donaties, lidmaatschap, platformpartnerschappen (Meta, Google), EU-onderzoeksprojecten\n
    • \n
  • Link\n:https://maldita.es/\n
    • \n
\n

Pagella Politica (Italië)

\n
    \n
  • Taal: Italiaans\n
    • \n
  • Focus: uitspraken van Italiaanse politici (zustersite Facta.news behandelt virale mis- en desinformatie)\n
    • \n
  • Financiering: particuliere onderneming; inkomsten uit mediaklanten, Meta-partnerschap (via Facta.news), EU- en Erasmus+-projectfinanciering\n
    • \n
  • Link\n:https://pagellapolitica.it/\n
    • \n
\n

Reuters Fact Check (VK)

\n
    \n
  • Taal: Engels\n
    • \n
  • Focus: beeldmateriaal, beweringen op sociale media\n
    • \n
  • Financiering: Reuters, financiële steun van Facebook\n
    • \n
  • Link\n:https://www.reuters.com/fact-check/\n
    • \n
\n

Snopes (VS)

\n
    \n
  • Taal: Engels\n
    • \n
  • Focus: stadslegendes, internetgeruchten, Amerikaanse politieke en maatschappelijke beweringen\n
    • \n
  • Financiering: onafhankelijk mediabedrijf; advertenties en lidmaatschapsbijdragen; eerdere samenwerking met Meta beëindigd in 2019\n
    • \n
  • Link\n:https://www.snopes.com/\n
    • \n
\n
\n
\n
\n
\n\n

De meeste grote factcheckorganisaties ontvangen financiering of partnerschapsbetalingen van grote digitale platforms (met name Meta/Facebook). Deze relatie wordt openlijk bekendgemaakt, maar verdient kritische reflectie.

\n
\n
\n
\n
\n\n

EDMO Monthly Fact-Checking Briefs: https://edmo.eu/resources/fact-checking-publications/fact-checking-briefs/

\n
\n
\n

Lateraal lezen

\n

Lateraal lezen is een strategie om bronnen te evalueren zoals een factchecker dat doet.

\n

De eerste focus ligt op het in twijfel trekken van de bron (wie zit er achter de inhoud), niet op de inhoud zelf. In plaats van verticaal te lezen — op een website blijven en deze van boven naar beneden analyseren — verlaat je de site snel, zoek je naar de naam van de bron en kijk je wat andere betrouwbare sites erover zeggen. Als de bron onbetrouwbaar lijkt, verspil er dan geen tijd aan. Zoek een betere bron.

\n

Dezelfde laterale aanpak werkt ook voor het verifiëren van digitale platforms, specifieke beweringen, citaten of statistieken binnen de inhoud: verlaat de pagina en zoek naar onafhankelijke bevestiging.

\n
\n
\n\n

Probeer een bron niet te beoordelen door deze te lezen. Verlaat de pagina. Gebruik de rest van het internet om erachter te komen wat het is.

\n
\n
\n
\n
\n\n
    \n
  • Verlaat de website. Open een nieuw tabblad (Cmd-klik / Ctrl-klik) en zoek op het internet naar de naam van de bron. Gebruik exacte zoektermen — zet namen tussen aanhalingstekens. Voeg specifieke termen uit de onderstaande checklists toe om je op een bepaald punt te richten (bijv. "Employment Policies Institute" + "financieringsbronnen").\n
    • \n
  • Klik met mate. Klik niet op het eerste resultaat. Bekijk fragmenten en URL's van verschillende resultaten; zoek naar vermeldingen op onafhankelijke referentiesites (Wikipedia, SourceWatch, gevestigde nieuwsmedia).\n
    • \n
  • Controleer. Gebruik op betrouwbare externe sites de sneltoets 'zoeken op pagina' (command+F) om snel namen of sleuteltermen te vinden die je wilt verifiëren.\n
    • \n
\n
\n
\n

☑ Expertise en referenties van de auteur

\n
\n
\n\n

Identificeerbaarheid

\n
    \n
  • Naam en professionele functie van de auteur\n
    • \n
  • Contactgegevens (bijv. e-mailadres van de instelling, professionele website)\n
    • \n
  • Verifieerbaar professioneel profiel (bijv. ResearchGate, institutionele pagina, LinkedIn)\n

    Kwalificaties en vakkennis

    \n
    • \n
  • Opleidingsachtergrond die relevant is voor het onderwerp\n
    • \n
  • Professionele ervaring op het betreffende vakgebied\n
    • \n
  • Specialisatie in het specifieke besproken gebied\n

    Institutionele ondersteuning, financiering en vooringenomenheid

    \n
    • \n
  • Verbinding met een herkenbare instelling of organisatie\n
    • \n
  • Functie van de auteur binnen de instelling\n
    • \n
  • Openbaar gemaakte financieringsbronnen en belangenconflicten\n
    • \n
  • Aansluiting bij groepen of organisaties met een specifieke agenda\n

    Publicatierecord

    \n
    • \n
  • Andere publicaties van de auteur over dit onderwerp\n
    • \n
  • Publicaties in peer-reviewed tijdschriften\n
    • \n
  • Verwijzingen naar het werk van de auteur in andere betrouwbare bronnen\n
    • \n
  • Lidmaatschap van erkende professionele of academische organisaties\n

    Actualiteit en continuïteit

    \n
    • \n
  • Recente publicaties op dit gebied\n
    • \n
  • Continuïteit van expertise\n
    • \n
\n
\n
\n
\n
\n\n

Indicatoren moeten worden geïnterpreteerd. Sommige signalen kunnen gemakkelijk verkeerd worden geïnterpreteerd.
→ Bekendheid is geen geloofwaardigheid. Publieke zichtbaarheid, aanwezigheid in de media of een groot aantal volgers staan niet gelijk aan expertise op een specifiek gebied.
→ Een hoog aantal citaten is op zichzelf geen garantie voor geloofwaardigheid. Werk dat vaak wordt geciteerd, kan ook vaak worden betwist of in twijfel getrokken — de context van citaten is van belang. → Institutionele affiliatie is op zich geen garantie voor geloofwaardigheid. Instellingen kunnen hun eigen agenda's of vooroordelen hebben en moeten samen met de auteur worden onderzocht.
→ Een plotselinge verschuiving naar onderwerpen buiten de eerdere expertise van de auteur is niet automatisch een rode vlag, maar vereist nader onderzoek.

\n
\n
\n

☑ Reputatie van de organisatie

\n
\n
\n\n

Financiering en affiliaties

\n
    \n
  • Financieringsbronnen en donateurs (moederorganisaties, sponsors of PR-bureaus achter de organisatie)\n
    • \n
  • Openbaarmaking van financieringsbronnen en belangenconflicten\n
    • \n
  • Politieke, industriële of ideologische banden\n
    • \n
\n

Redactionele en verantwoordingspraktijken

\n
    \n
  • Beleid inzake correcties of intrekkingen\n
    • \n
  • Naam van de redactionele leiding of ombudspersoon\n
    • \n
  • Scheiding van redactie, nieuws en advertenties of financiering\n
    • \n
  • Transparantie over verificatiemethoden\n
    • \n
\n

Identiteit & Type

\n
    \n
  • Type organisatie (academisch, journalistiek, belangenbehartiging, commercieel, overheidsinstantie — zie Broncategorieën)\n
    • \n
  • Frontgroepen of verborgen websites: of de organisatie daadwerkelijk vertegenwoordigt wat ze lijkt te vertegenwoordigen, of als dekmantel dient voor een ander belang\n
    • \n
\n

Trackrecord & reputatie

\n
    \n
  • Duur van de activiteiten en continuïteit van de focus\n
    • \n
  • Hoe onafhankelijke referentiesites de organisatie beschrijven (Wikipedia, SourceWatch, factcheckers, gevestigde nieuwsmedia)\n
    • \n
  • Gedocumenteerde controverses, beoordelingen van factcheckers of kritische berichtgeving\n
    • \n
\n
\n
\n
\n
\n\n

Indicatoren moeten worden geïnterpreteerd. Sommige signalen kunnen gemakkelijk verkeerd worden geïnterpreteerd.
→ De status van non-profitorganisatie alleen is geen garantie voor geloofwaardigheid. Veel belangenbehartigings- en dekmantelorganisaties opereren als non-profitorganisaties.
→ Een professioneel ontwerp en een verzorgde website zijn op zich geen garantie voor geloofwaardigheid. Webdesign is onze evaluatiemethoden voorbijgestreefd.
→ Een lange bedrijfsgeschiedenis is op zich geen garantie voor betrouwbaarheid — eigendom, financiering en werkwijzen kunnen in de loop van de tijd veranderen.
→ Institutionele affiliatie is op zich geen garantie voor geloofwaardigheid. Instellingen kunnen hun eigen agenda's of vooroordelen hebben en moeten samen met de organisatie worden onderzocht.

\n
\n
\n
\n
\n\n
\n
\n
\n

Informatieomgevingen

\n

fysieke of digitale contexten waarin informatie-items beschikbaar zijn en direct worden aangetroffen

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
InformatieomgevingenDefinitieWat kom ik daar meestal als eerste tegen?
Analoge informatieomgevingenniet-digitale omgevingen waarin mensen informatie-items direct tegenkomeninformatie-items in gedrukte, verzonden, ruimtelijke, live of gesproken vorm
Digitale informatiekanalen en -platformsdigitale omgevingen waarin mensen rechtstreeks in aanraking komen met informatie-itemsinformatie-items in geposte, geüploade of gestreamde vorm
\n
\n
\n\n

De grens tussen analoge en digitale omgevingen vervaagt steeds meer: live-uitzendingen kunnen tegelijkertijd worden gestreamd, gedrukte publicaties verschijnen vaak in digitale vorm en live-evenementen worden regelmatig online uitgezonden of gestreamd.

\n
\n
\n

☑ Analoge informatieomgevingen

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
TypeDefinitieTypische voorbeelden (opzettelijk tegenkomen)Typische voorbeelden (toevallige ontmoeting)Hoe kom ik hier informatie tegen?
Drukwerk / PublicatiesGedrukt materiaal — zoals kranten, tijdschriften, boeken, brochures, flyers, posters of borden — dat fysiek wordt verspreid, tentoongesteld of ter beschikking gesteld om te lezen.- krantenabonnement -

aankoop van een tijdschrift - academisch studieboek
- bibliotheekboek		- campagneflyer in een brievenbus
- brochure in een wachtkamer -
gratis krant in de trein -
reclamebord
- poster bij een bushalte		- door een exemplaar te kopen, te abonneren of op te halen -
door te lezen, te bladeren of door te bladeren -
soms door gedrukt materiaal op te merken dat in een openbare ruimte is geplaatst
Omroep en omroepinstallatiesAudio- of audiovisuele informatie die via radio, televisie, schermen of omroepsystemen aan een breed publiek wordt doorgegeven — hetzij als geplande programmering, hetzij als doorlopende / situationele aankondigingen.- tv-nieuws thuis -
radioprogramma
- live sportuitzending		- tv-scherm in een wachtkamer -
achtergrondradio in een winkel
- luidsprekeromroep op een treinstation
- omroepsysteem op een luchthaven		- door af te stemmen op een kanaal of zender
- door te schakelen tussen kanalen
- soms door zich te bevinden in een ruimte waar uitzendingen of omroepberichten worden afgespeeld
Installaties, monumenten en tentoonstellingenRuimtelijke, statische en doorgaans permanente of semi-permanente objecten, structuren of displays die in openbare of institutionele ruimtes worden geplaatst om te informeren, te herdenken of uitdrukking te geven.- museumtentoonstelling -
bezoek
aan een gedenkteken - galerijinstallatie -
informatiepaviljoen		- monument in een openbaar park
- gedenkplaat -
tijdelijke openbare kunstinstallatie		- door een ruimte te bezoeken waar ze zich bevinden -
soms door er langs te lopen of fysiek aanwezig te zijn op de plek waar ze zijn geplaatst
Live-evenementen en publieke actiesTijdgebonden, live bijeenkomsten of acties waarbij mensen betrokken zijn — georganiseerd om te informeren, te overtuigen, uitdrukking te geven, te herdenken of te mobiliseren.- conferentie
- lezing
- theatervoorstelling -
campagne-evenement
- geplande demonstratie		- straatprotest -
flashmob
- informatiestand -
protestkamp -
wake
- straatoptreden		- door op een specifiek tijdstip en een specifieke plaats
aanwezig te zijn - soms door in de buurt te zijn wanneer een evenement of actie plaatsvindt
Persoonlijke gesprekken & mond-tot-mondreclameDirecte, persoonlijke uitwisseling van informatie tussen individuen — in privé-, sociale of professionele settings.- een vriend om advies
vragen - discussie
tijdens een familiediner - een collega
raadplegen - gesprek tussen ouders en leerkrachten		- een gesprek
toevallig opvangen - een terloopse opmerking tijdens een sociale
bijeenkomst - mond-tot-mondreclame in een gemeenschap		- door te praten, te luisteren en vragen te stellen in directe persoonlijke interactie
\n

☑ Digitale informatieplatforms en -kanalen {\\[informatiekanaal\\]} {\\[platform\\]} {\\[kanaal\\]}

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
TypeDefinitieTypische voorbeeldenWie kan hier informatie publiceren?Is wat ik hier zie voor iedereen hetzelfde, algoritmisch gepersonaliseerd voor mij, of gebaseerd op mijn eigen instellingen?Hoe vinden mensen informatie hier en hoe navigeren ze erdoorheen?
Websites / BlogsDe eigen online ruimte van een persoon of organisatie — zoals een institutionele website, een nieuwssite, een bedrijfspagina of een persoonlijke blog — waar inhoud rechtstreeks in naam van de eigenaar wordt gepubliceerd.- who.int-
bbc.co.uk
- greenpeace.org - my-travelblog.eu		Door de eigenaar beheerd
- De eigenaar -
Geautoriseerde bijdragers		Voor iedereen
hetzelfde De inhoud wordt door de site-eigenaar gestructureerd via menu's, categorieën en paginalay-out		- Door menu's te volgen -
Door op links te klikken -
Door secties of categorieën te doorbladeren -
Door gebruik te maken van de interne zoekfunctie, indien beschikbaar -
Door van pagina naar pagina te gaan
Sociale mediaDigitale netwerkruimtes waar gebruikers en organisaties inhoud plaatsen, delen en verspreiden.- Facebook
- Instagram
- TikTok
- X
- LinkedIn
- Threads
- Mastodon		Open
- Bijna iedereen met een account
- Organisaties
- Publieke figuren
- Adverteerders		Algoritmisch gepersonaliseerd voor mij
Feeds, aanbevelingen, trending content en gepromote berichten worden gevormd door mijn gedrag en betrokkenheid		- Door door feeds
te scrollen- Door accounts te
volgen- Door reacties, antwoorden en discussies te
openen- Door op shares, reposts en
aanbevelingen te klikken- Door te zoeken op hashtags, trefwoorden of accountnamen
Video- en audioplatformsDigitale ruimtes waar veel verschillende gebruikers of organisaties video- of audiocontent uploaden en delen.- YouTube
- Vimeo
- SoundCloud		Open
- Bijna iedereen met een account of kanaal
- Organisaties
- Mediaproducenten -
Podcasters		Algoritmisch gepersonaliseerd voor mij
Aanbevelingen, wachtrijen voor automatisch afspelen en voorgestelde items worden gevormd door mijn kijk- en luistergeschiedenis		- Door te zoeken naar specifieke items
- Door afspeellijsten of
wachtrijen te doorlopen - Door aanbevelingen te volgen -
Door kanalen, afleveringen of series
te openen - Door gebruik te maken van abonnementen
Streaming- en on-demanddienstenSamengestelde digitale diensten die toegang bieden tot een catalogus van on-demand media.- Netflix
- Disney+
- BBC iPlayer -
Arte
- RaiPlay		Samengesteld
- De aanbieder -
Geautoriseerde producenten -
Gelicentieerde contentpartners		Algoritmisch gepersonaliseerd voor mij
Aanbevelingen, uitgelichte selecties en de presentatie van de catalogus worden bepaald door mijn kijkgeschiedenis		- Door de catalogus te doorbladeren -
Door te kiezen uit aanbevolen content
- Door series of
programma's voort te zetten - Door aanbevelingslijsten te volgen -
Door te zoeken op titels, genres of categorieën
Communicatie-/berichtenappsPrivé- of semi-privéruimtes — zoals berichten- of e-mailapps — voor directe uitwisseling tussen individuen of groepen.- WhatsApp
- Signal
- Messenger
- Gmail
- Outlook		Door leden
beheerd - Deelnemers aan het gesprek -
Leden van de groep -
Afzenders van de mailinglijst		Gebaseerd op mijn eigen configuratie
Wat ik zie, hangt af van mijn contacten, gesprekken, groepen en hoe ik deze organiseer		- Door chats of discussies te
openen - Door chronologische berichtenstromen te lezen -
Door doorgestuurde berichten, links en bijlagen
te volgen - Door de chatgeschiedenis, afzenders of trefwoorden te doorzoeken
Discussieforums / CommunityruimtesInteractieve ruimtes — zoals forums, discussieborden, commentaarsecties of communitygroepen — waar gebruikers discussiëren, reageren, vragen stellen en op elkaar reageren.- Reddit
- Discord
- Stack Overflow -
Quora		Semi-open
- Leden
- Geregistreerde gebruikers
- Moderators		Hetzelfde voor iedereen / Gebaseerd op mijn eigen configuratie
Wat ik zie, hangt in de eerste plaats af van de communities, servers, forums of threads waar ik lid van word of die ik bezoek; binnen deze ruimtes kan de zichtbaarheid vervolgens worden beïnvloed door upvotes, moderatie en sortering.		- Door threads te doorbladeren -
Door reacties en subthreads te
openen - Door meldingen te volgen
- Door tussen categorieën of communities te schakelen -
Door te zoeken op onderwerpen, tags of threadtitels
\n
\n
\n\n

Sommige platforms vallen onder meer dan één type — bijvoorbeeld Telegram (berichten + openbare kanalen), Discord (berichten + community), Reddit (forum + sociale media), Spotify (streaming + podcastontdekking).

\n
\n
\n

☑ Toegangsbarrières

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
BarrièreVoorbeeldenMensen die doorgaans worden uitgesloten
Financiële drempels- Betaalmuren
- Abonnementskosten -
Premiumlidmaatschappen		-
Huishoudens met een laag inkomen - Studenten zonder toegang
tot een instelling - Gebruikers in regio's met zwakkere valuta's
Taalbarrières- Vreemde taal
- Academische of technische
woordenschat - Complexe zinsstructuren		- Niet-moedertaalsprekers -
Gebruikers met een lagere opleiding
- Jongere gebruikers
Barrières in verband met een handicap- Geen ondersteuning voor
schermlezers - Geen ondertiteling of transcripties
- Laag contrast of kleine tekst		- Gebruikers met een visuele
beperking - Gebruikers met een auditieve beperking
- Gebruikers met een cognitieve beperking
Technische barrières- Hoge bandbreedtevereisten -
Moderne apparaten vereist
- Specifieke software of apps		- Gebruikers met oudere apparaten
- Gebruikers op het platteland met beperkte
internettoegang - Huishoudens met een laag inkomen
Geografische barrières- Regiobeperkingen -
Lokale platformbeperkingen		- Gebruikers in beperkte
regio's - Reizigers
Politieke / regelgevende barrières- Overheidscensuur -
Overheidsverboden op platforms of apps -
Sancties of embargo's		- Gebruikers in landen met een restrictief
mediabeleid - Activisten, journalisten, dissidenten
Barrières op het gebied van accounts en identificatie- Verplichte aanmaak
van een account - Identiteitsverificatie -
Leeftijdsverificatie		- Gebruikers zonder e-mailadres of
telefoonnummer - Gebruikers zonder officieel
identiteitsbewijs - Minderjarigen zonder toestemming van hun ouders
Barrières met betrekking tot privacy- Verplichte gegevensuitwisseling -
Trackingvereisten -
Vereiste app-toestemmingen		- Gebruikers die privacygevoelig zijn - Gebruikers die overheidssurveillance vermijden - Gebruikers die op hun hoede zijn voor gegevensverzameling door bedrijven
\n
\n
\n\n

Deze barrières sluiten elkaar niet uit, maar overlappen elkaar vaak of versterken elkaar — de Grote Firewall van China blokkeert bijvoorbeeld specifieke platforms alleen binnen dat land en fungeert daarmee als zowel een geografische als een politieke/regelgevende barrière.

\n
\n
\n

Systemen voor toegang tot informatie

\n

Systemen waarmee informatie-items indirect worden geraadpleegd — via voorbeelden/fragmenten, of via samengestelde reacties die daarop zijn gebaseerd.

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
InformatietoegangssystemenDefinitieWaar begin ik?Wat verschijnt daar?
ZoeksystemenSystemen die informatie-items lokaliseren en rangschikken in reactie op een zoekopdracht van een gebruiker, waarbij voorbeelden worden weergegeven in plaats van de items zelf.een zoekinterfaceeen gerangschikte lijst met voorbeelden
:-
titels-
fragmenten- URL's
OntdekkingssystemenSystemen die informatie-items in feeds of directories naar voren halen en samenstellen, waarbij previews worden weergegeven in plaats van de items zelf.een feed- of bladerinterfacegeselecteerde voorbeelden
:-
koppen-
kaarten- aanbevelingen
Generatieve AI-systemenSystemen die reacties genereren of synthetiseren op basis van informatie-items in plaats van gebruikers ernaar te leiden.een promptvenstereen gegenereerd, gesynthetiseerd antwoord, soms met bronvermeldingen
\n

☑ Zoeksystemen {\\[zoekmachines\\]}

\n


informatie-items die indirect via zoeken worden geraadpleegd → gebruikers voeren een zoekopdracht in via een zoekinterface en ontvangen een gerangschikte lijst met voorbeelden die verwijzen naar de onderliggende items

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
TypeDefinitieTypische voorbeeldenWat is mijn uitgangspunt en hoe zoek ik hier naar informatie?Wat bepaalt welke informatie-items worden weergegeven en in welke volgorde?Wat krijg ik terug?Hoe ga ik van hier naar de onderliggende informatie-items, als dat al mogelijk is?

Zoekmachines

Systemen die informatie-items op het web indexeren en rangschikken op basis van zoekopdrachten van gebruikers.- Google
- Bing -

DuckDuckGo - Ecosia		- zoekbalk -
door trefwoorden of vragen in te voeren		- mijn
zoekopdracht - rangschikkingsalgoritmen
- relevantie
- recentheid
- zoekmachineoptimalisatie -
soms personalisatie op basis van locatie of zoekgeschiedenis		Voorbeelden van bestaande informatie-items
:- gerangschikte lijst met resultaten met fragmenten, titels en
URL's- door AI gegenereerde samenvattingen		- door op een resultaatlink te klikken, die me rechtstreeks naar het informatie-item in zijn oorspronkelijke omgeving brengt

Wetenschappelijke databases

Systemen die wetenschappelijke informatie-items doorzoekbaar en toegankelijk maken via zoeken, filteren en gestructureerde metadata.- PubMed
- JSTOR
- Google Scholar -
ERIC		- geavanceerd zoekformulier met filters
- door trefwoorden in te voeren -
door metadata te
filteren - door zoekvelden te combineren		- mijn
zoekopdracht -
overeenkomende metadata - aantal
citaten - relevantierangschikking -
databasespecifieke indexering		Voorbeelden van bestaande informatie-items
:- bibliografische records-

samenvattingen- soms links naar of directe toegang tot volledige teksten		- door door te klikken naar de volledige tekst -
soms direct binnen hetzelfde systeem -
soms via een externe uitgever
- soms achter een betaalmuur of institutionele login
\n

☑ Zoeksystemen

\n

informatie-items die indirect worden geraadpleegd via samengestelde feeds of directories → gebruikers bladeren door een feed of directory en zien voorbeelden die verwijzen naar de onderliggende items

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
TypeDefinitieTypische voorbeeldenWat is mijn startpunt en hoe zoek ik hier naar informatie?Wat bepaalt welke informatie-items worden weergegeven en in welke volgorde?Wat krijg ik terug?Hoe ga ik van hier naar de onderliggende informatie-items, als dat al mogelijk is?
FeedsSystemen die een continue, gepersonaliseerde stroom van aanbevolen informatie-items presenteren op basis van onderwerpen, interesses of gebruikersgedrag.- Google
Nieuws- Google Discover-
Apple
Nieuws-
Flipboard-
Upday- Microsoft Start		- gepersonaliseerde feed of
browse-interface- door door de feed te
scrollen- soms door onderwerpen of categorieën
te selecteren- soms door trefwoorden in te voeren		- redactionele
curatie- algoritmische curatie (met name het detecteren van trends)
- algoritmische personalisatie (met name gepersonaliseerde rangschikking, aanbevelingen)		Voorbeelden van bestaande informatie-items
:-
koppen-
kaarten-
fragmenten-
miniatuurafbeeldingen- aanbevelingen uit verschillende bronnen		- door op een kop, kaart of voorbeeld
te tikken of te klikken - dit brengt me naar het informatie-item op de oorspronkelijke plek
DirectoriesSystemen die informatie-items ordenen in doorbladerbare catalogi met categorieën, grafieken en aanbevelingen.- Apple Podcasts -
Spotify Podcasts -
Pocket Casts		- bladerinterface met categorieën en
hitlijsten - door categorieën of toplijsten te doorbladeren -
door aanbevelingen te volgen -
soms door trefwoorden in te voeren		- redactionele curatie -
algoritmische curatie (met name trenddetectie - "populariteitslijsten")
- algoritmische personalisatie (soms aanbevelingen)		Voorbeelden van bestaande informatie-items
:- lijsten met titels, beschrijvingen en
afleveringenlijsten-
miniatuurafbeeldingen-
beoordelingen- soms aanbevelingen		- door op een vermelding te tikken of
te klikken - soms kan ik het item direct in de app afspelen -
de overgang naar de onderliggende host is niet altijd zichtbaar
\n

Sommige platforms functioneren zowel als ontdekkingssystemen als digitale kanalen — Apple Podcasts en Spotify Podcasts bijvoorbeeld tonen podcasts die elders worden gehost, maar spelen de inhoud ook direct af binnen de app.

\n

☑ Generatieve AI-systemen

\n

informatie-items die indirect worden benaderd via generatieve synthese
→ gebruikers voeren een prompt in en ontvangen een gesynthetiseerd antwoord, soms met verwijzingen naar onderliggende items

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
TypeDefinitieTypische voorbeeldenWat is mijn uitgangspunt en hoe zoek ik hier naar informatie?Wat bepaalt welke informatie-items worden weergegeven en in welke volgorde?Wat krijg ik terug?Hoe ga ik van hier naar de onderliggende informatie-items, als dat al mogelijk is?

AI op basis van trainingsdata

Systemen die reacties genereren op basis van patronen die tijdens de training zijn aangeleerd, zonder realtime opvraging uit externe bronnen.- ChatGPT
- Claude
- Gemini		- promptvenster of chatinterface -
door prompts, vragen of vervolginstructies in te voeren		- mijn prompt -
het onderliggende model
van het systeem - trainingsgegevens met een kennisgrens		Gegenereerde inhoud:
- gesynthetiseerd antwoord
- gebaseerd op patronen uit trainingsgegevens -
zelden met verwijzingen naar specifieke bronnen		- het gegenereerde antwoord is doorgaans het eindpunt
- onderliggende bronnen zijn meestal niet opvraagbaar

RAG* AI

Systemen die reacties synthetiseren door op het moment van de zoekopdracht relevante inhoud op te halen uit externe bronnen — van het open web of uit een door de gebruiker aangeleverd corpus.- Perplexity
- NotebookLM
-
Copilot - Bing Chat		- promptvenster of zoekinterface -
door prompts of vragen in te voeren
- soms na het uploaden van door de gebruiker aangeleverde bronnen		- mijn prompt -
het opvraagmechanisme (webzoekopdracht of documentcorpus)
- het onderliggende model van het systeem		Gegenereerde inhoud
:- gesynthetiseerd antwoord op basis van opgehaalde
bronnen- meestal met verwijzingen naar de onderliggende items		- via geciteerde bronnen of links, indien beschikbaar -
om de synthese te verifiëren aan de hand van de originele items
\n

Op trainingsgegevens gebaseerde AI-assistenten bevatten steeds vaker opvraagmodi (bijv. ChatGPT met webzoekfunctie, Claude met zoekfunctie). Wanneer deze worden geactiveerd, functioneren ze als RAG-systemen voor die zoekopdracht — de grens tussen de twee typen is modusafhankelijk in plaats van productafhankelijk.

\n

*RAG (Retrieval-Augmented Generation): een methode die AI-generatie combineert met het ophalen van informatie uit een gedefinieerd corpus van bronnen — het systeem synthetiseert antwoorden op basis van de opgehaalde inhoud in plaats van alleen op basis van de trainingsdata.

","UPDATEDAT":"2026-05-12T21:46:30.915Z","LANG":"nl","ID":"07a4eb25-fb97-4e00-80de-0a402adbd79d","TITLE":"Informatie, bronnen en informatieomgevingen","SOURCELANG":"en"}