{"CACHEDAT":"2026-05-26 19:00:15","TRANSLATEDAT":"2026-05-26 19:00:15","SOURCESIGNATURE":"ee892092d03164c99b24f24700850ee950eeaafe37a3e7c118e894c2c158075a","SLUG":"information-sources-information-environments-4vXACS9AdV","MARKDOWN":"# Information {{(mis)information}}\n\nany material related to a topic or issue (here: SSI): facts, claims, data, descriptions, arguments, interpretations, quotations, statistics, images, media etc. \n\n→ misinformation, disinformation, malinformation\n\n# Information Item\n\nspecific unit of information that someone encounters in a given situation \\n→ appears in the form of a genre (e.g., an article, a post, a video, a report, a tweet, an interview) \\n→ in an information environment (e.g., a website, a social media platform, a conversation, a newspaper)\n\n## Publication Date\n\ndate when an information item was originally published, posted, or broadcast\\n→ indicates how current the content is and whether it may have been overtaken by newer findings, events, or developments\n\n## Content\n\nwhat is actually said, shown, claimed, or explained in an information item\n\n→ fabricated content, manipulated content\n\n## Message\n\ncommunicative meaning that results from how an author or publisher selects, emphasises, frames, and structures the content → viewpoints / positions\n\n## Preview\n\ncompact visual representation of an information item, typically combining title, snippet, domain/URL, and sometimes a thumbnail — used in feeds, search results, and when links are shared on social media or in messaging apps\n\n## Snippet\n\nthe brief descriptive text component within a preview — typically a sentence or two excerpted or generated from the content of the underlying information item\n\n## Reference\n\ninformation item or source that is cited, quoted, linked, or referred to within another information item\\n→ makes it possible to trace information back towards its origin\\n→ following references is a key strategy for evaluating reliability\n\n# Source\n\norigin of an information item — used in two senses:\n\n**as actor:**\n\n* strictly: the author or creator who produced the content\n* in broader use: the information environment in which it appears\n* in everyday use: even the person, account, or bot who shared it with you (the \"distributor\")\n\n**as item:** \n\n* the information item itself, classified by degree of mediation (primary, secondary, tertiary) and by source type\n\n## Content-Creator / Author {{creator}}\n\nperson or organisation that creates the original content of an information item \\n→ may be identified, pseudonymous, or anonymous\n\n## Degree of Mediation\n\nThe degree of mediation does show is how far the information item is from the original material — and therefore how many steps of selection, interpretation, and potential distortion lie in between.\n\n\n:::warning\nThe degree of mediation does not determine reliability or trustworthiness. \\n→ A primary source can be biased, incomplete, or wrong (e.g., an eyewitness account, a misleading dataset). \\n→ A secondary source can be more reliable than the primary material it reports on (e.g., a fact-checked article correcting a politician's claims).  \n\n:::\n\n| Degree of Mediation | Epistemic Proximity / Relation to Original Information Item | Examples |\n|---------------------|-------------------------------------------------------------|----------|\n| ### Primary Source  | Directly presents, documents, analyses, or interprets **original information:** raw data, original events, or firsthand experience | WHO research report, eyewitness account, original dataset, parliamentary speech |\n| ### Secondary Source | References and reports on, analyses, interprets, comments on, or reframes one or more primary information items | Newspaper article about the WHO report, textbook chapter summarising research findings, social media post quoting from a scientific study and commenting on the quote |\n| ### Tertiary Source | References, compiles, or summarises multiple primary and/or secondary information items, typically without presenting new original information | TikTok video reacting to a tweet that commented on a scientific study, Wikipedia entry, encyclopedia overview |\n\n## Source Types\n\n|  **Source Type**<br>What kind of source is this? | **Authors / Creators**<br>Who is typically behind it? | **Primary Interest**<br>What is their main purpose? | **Communicative Intentions**<br>How do they typically communicate? | **Pre-Publication Review**<br>How carefully is the information checked before publication? | **Implications for Reliability and Trustworthiness**<br>How does this affect reliability and trustworthiness? | **Genres**<br>What formats do information items in this source type typically take? |\n|-------------------------------------------|------------------------------------------------|----------------------------------------------|-------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------------------------------------|------------------------------------------------------------------------------|\n| **Academic / Educational**                | - Universities<br>- Research institutions<br>- Schools<br>- Scholarly publishers | - Knowledge production<br>- Education        | - Informing<br>- Explaining<br>- Documenting evidence       | Often formally reviewed, though the level of review varies.                         | Often stronger in evidence use and documentation, but findings may be preliminary, narrowly scoped, or superseded by newer research. | - Journal article<br>- Textbook<br>- Lecture recording<br>- Encyclopedia entry |\n| **Commercial / Promotional**              | - Companies<br>- Brands<br>- Industry associations<br>- Sponsored creators | - Profit<br>- Market position<br>- Reputation | - Promoting<br>- Selling<br>- Building brand trust          | Usually internally reviewed for brand, legal, or marketing purposes.                | Professionally produced and shaped by commercial interests; marketing and information are often blurred. | - Sponsored post<br>- Brand blog<br>- Product microsite<br>- Corporate press release |\n| **Individual / Personal**                 | - Private persons<br>- Unaffiliated creators<br>- Personal networks | - Self-expression<br>- Sharing<br>- Opinion<br>- Experience<br>- … | - Expressing<br>- Sharing<br>- Commenting<br>- Entertaining | Usually not formally reviewed before publication.                                   | Can offer firsthand perspectives, but reliability, expertise, and accountability vary widely.          | - Personal blog<br>- Forum comment<br>- Private message<br>- Personal video  |\n| **Journalistic**                          | - News organisations<br>- Editorial teams<br>- Independent journalists | - Public reporting<br>- Audience reach       | - Reporting<br>- Interpreting<br>- Investigating<br>- Commenting | Often editorially reviewed, though standards vary.                                  | Can provide verified and contextualised reporting, but quality varies by outlet, genre, speed, and commercial pressure. | - News article<br>- Feature<br>- Opinion piece<br>- Editorial<br>- Investigative podcast |\n| **Philanthropic / Service-oriented**      | - Humanitarian organisations<br>- Charitable foundations<br>- Service-oriented NGOs | - Public benefit<br>- Aid<br>- Welfare       | - Informing<br>- Supporting<br>- Coordinating aid<br>- Raising awareness | Often internally reviewed, though standards vary.                                   | Often mission-driven and grounded in practical experience, but scope, independence, and evidence use vary. | - Aid programme page<br>- Foundation project report<br>- Charity newsletter  |\n| **Political / Advocacy**                  | - Parties<br>- Campaigns<br>- Advocacy groups<br>- Activists<br>- Lobbying groups | - Advocacy<br>- Persuasion<br>- Mobilisation | - Persuading<br>- Pressuring<br>- Agenda-setting<br>- Mobilising | Usually strategically reviewed to support a position or campaign.                   | Important for public debate, but often shaped by advocacy, persuasion, or institutional interests.     | - Party programme<br>- Campaign ad<br>- Manifesto<br>- Lobbying paper        |\n| **Professional / Membership-based**       | - Professional associations<br>- Trade unions<br>- Chambers<br>- Learned societies | - Member interests<br>- Professional standards | - Representing<br>- Standard-setting<br>- Coordinating<br>- Informing members | Often internally reviewed for accuracy and consistency.                             | Often grounded in domain expertise, but perspective may reflect member interests rather than broader public interest. | - Professional guideline<br>- Member newsletter<br>- Position paper<br>- Sector report |\n| **Public / Official**                     | - Governments<br>- Ministries<br>- Public authorities<br>- International organisations | - Public mandate<br>- Regulation<br>- Policy | - Announcing<br>- Regulating<br>- Legitimising<br>- Informing the public | Usually formally reviewed and approved before publication.                          | Often authoritative about official positions and decisions, but may be selective, strategic, or self-presentational. | - Policy document<br>- Official statement<br>- FAQ page<br>- Ministry report |\n\n\n:::info\nGenres are not exclusive to a single source category. A newsletter, for example, can be commercial, philanthropic, or professional. The genre alone is not a sufficient indicator of reliability or trustworthiness.\n\n:::\n\n## Source Reliability\n\nModern knowledge is so specialised that no individual can verify all claims independently. We have to rely on **experts** and on **credible sources**. But this reliance is only as good as our ability to identify who genuinely is an expert and which sources have been produced under conditions that support reliability. \n\nThree complementary angles support this judgement: \n\n* **Editorial Review**\\nhow the source was created\n* **Fact-Checking**\\nthe verification of specific claims\n  * by editors before publication, or \n  * by independent organisations afterwards\n* **Lateral Reading** \\nthe recipient's own investigation of the source: leaving the source itself and consulting what reliable independent references say about it\n\n### Editorial Review\n\nA formal pre-publication process by which information items are selected for publication, framed, modified, or omitted — and through which their content is quality-checked against the publisher's standards before reaching the public. \n\nEditorial review thus combines two functions:\n\n* Selection and framing: deciding which information is published, how it is framed, and what is left out \n* Quality contro and fact-checking: verifying accuracy, sources, and evidence\n\nRigour varies — from informal one-person editing to formal multi-stage review. In traditional publication contexts, these roles were typically performed by separate entities — a journalist (content-creator) and a newspaper editorial team (content-editor). Peer review in academic publishing is a specialised form.\n\n\n:::warning\n**Editorial review is not neutral.**\\nA formal process and a rigorous quality check do not preclude bias. Editorial decisions reflect the motives, interests, and editorial line of the publishing organisation — its mission, ownership, funding, and target audience. The same piece can be carefully checked *and* framed in ways that serve the publisher's agenda. Quality and bias are not mutually exclusive.\n\nThis is **Editorial Gatekeeping** in action. An analogous function on digital platforms is performed by Algorithmic Gatekeeping.\n\n:::\n\nIn digital environments, the boundaries shift. The editorial role is often bypassed — anyone with an account can post or share information items without editorial review or institutional backing. At the same time, the ==operator== role becomes more prominent: ==algorithmic curation, sponsored content, and recommendation systems== shape visibility in ways that traditional distribution networks did not.\n\n\n:::warning\nThe reliability of an information item depends on its content-creator and the editorial review it received — not on whoever shared it.\n\n* a retweeted article: the account that shared it is not its author — there is a separate author behind the article \n* a bot posting a link: the bot that posted it is not its creator — the linked content has its own creator\n\n:::\n\n### Fact-Checking {\\[fact checker\\]}\n\nThe practice of verifying factual claims in information items. \n\nFact-checking exists in two distinct contexts:\n\n* **Pre-publication**: a specialised editorial role within publishing organisations, verifying claims before they are made public \n* **Post-publication**: independent organisations (see below) that evaluate already-published claims and produce their own information items in response\n\n\n:::info\n#### AFP Fact Check (France)\n\n* **Languages:** English, French\n* **Focus**: n dubious pictures, videos, official statements and other misinformation that appears online\n* **Funding:** partially subsidised by the French government, also receives direct support from Facebook.\n* **Link:** <https://factcheck.afp.com/>\n\n#### BBC Reality Check (United Kingdom)\n\n* **Language:** English\n* **Focus:** rumours and claims from news sites or social media\n* **Funding:** publicly funded\n* **Link:** <https://www.bbc.com/news/reality_check>\n\n#### Correctiv (Germany)\n\n* **Languages**: German; also publishes in Arabic, English, French, Russian and Turkish via partner outlets\n* **Focus**: mis- and disinformation, investigative journalism\n\n  **Funding**: donations (major donors include Luminate, Brost-Stiftung, Open Society Foundations, Google, Deutsche Telekom); a commercial subsidiary receives payment from Facebook for fact-checking content \n* Link: <https://correctiv.org/>\n\n#### dpa-Faktencheck (Germany)\n\n* **Languages**: German, Dutch, French (Germany, Austria, Switzerland, Netherlands, Belgium, Luxembourg)\n* **Focus**: claims of public relevance; political statements and viral content\n* **Funding**: market-funded news agency; minor project funding (Google News Initiative, EU); Meta cooperation flagged per fact-check\n* **Link**: <https://dpa-factchecking.com/germany/>\n\n#### FactCheck.org (United States)\n\n* **Language**: English\n* **Focus**: US political claims and statements; viral hoaxes\n* **Funding**: Annenberg Public Policy Center, University of Pennsylvania, primarily funded by the Annenberg Foundation; Meta partnership ran from 2016 until ending in 2025 \n* **Link**: <https://www.factcheck.org/>\n\n#### **Faktabaari (Finland)**\n\n* **Languages:** Finnish, Swedish, English\n* **Focus:** fact-checks, especially during local, national and European elections\n* **Funding:** primarily via third sector grants and prizes\n* **Link:** <https://faktabaari.fi/>\n\n#### Maldita.es (Spain)\n\n* **Language**: Spanish\n* **Focus**: politics, science, health, climate, migration, gender; community-driven\n* **Funding**: nonprofit foundation; donations, membership, platform partnerships (Meta, Google), EU research projects\n* **Link**: <https://maldita.es/>\n\n#### Pagella Politica (Italy)\n\n* **Language**: Italian\n* **Focus**: statements by Italian politicians (sister site Facta.news covers viral mis-/disinformation)\n* **Funding**: private company; revenue from media clients, Meta partnership (via Facta.news), EU and Erasmus+ project funding\n* **Link**: <https://pagellapolitica.it/>\n\n#### **Reuters Fact Check** (UK)\n\n* **Language**: English\n* **Focus**: Visual material, claims posted on social media\n* **Funding**: Reuters, Facebook provides financial support\n* **Link**: <https://www.reuters.com/fact-check/>\n\n#### Snopes (USA)\n\n* **Language**: English\n* **Focus**: urban legends, internet rumours, US political and social claims\n* **Funding**: independent media company; advertising and member subscriptions; previous Meta partnership ended 2019\n* **Link**: <https://www.snopes.com/>\n\n:::\n\n\n:::warning\nMost major fact-checking organisations receive funding or partnership payments from large digital platforms (Meta/Facebook in particular). This relationship is openly disclosed but warrants critical reflection.\n\n:::\n\n\n:::tip\nEDMO Monthly Fact-Checking Briefs: <https://edmo.eu/resources/fact-checking-publications/fact-checking-briefs/>\n\n:::\n\n### Lateral Reading\n\nLateral reading is a strategy of evaluating sources like a fact-checker. \n\nThe initial focus is on questioning the source (who is behind the content), not the content itself. Instead of reading vertically — staying on a website and analysing it from top to bottom — you leave the site quickly, search for the source's name, and check what other trustworthy sites say about it. If the source seems untrustworthy, don't waste your time on it. Find a better source.\n\nThe same lateral approach also works for verifying digital platforms, specific claims, quotes, or statistics within the content: leave the page and search for independent confirmation.\n\n\n:::tip\nDon't try to judge a source by reading it. Leave it. Use the rest of the web to find out what it is.\n\n:::\n\n\n:::success\n* **Leave the website.** Open a new tab (Cmd-Click / Ctrl-Click) and search the web for the target name.  Use exact search terms — put names in quotation marks. Add specific terms from the checklists below to focus on a particular point (e.g., \"Employment Policies Institute\" + \"funding sources\").\n* **Practice click restraint.** Don't click the first result. Scan snippets and URLs of several results; look for entries on independent reference sites (Wikipedia, SourceWatch, established news outlets).\n* **Corroborate.** On reliable external sites, use the find-on-page shortcut (command+F) to quickly locate names or key terms to verify.\n\n:::\n\n#### ☑ Author's Expertise & Credentials                                                                                                   \n\n\n:::success\n**Identifiability**\n\n- [ ] Author's name and professional role\n- [ ] Contact information (e.g. institutional email, professional website)\n- [ ] Verifiable professional profile (e.g. ResearchGate, institutional page, LinkedIn)\n\n**Qualification and Subject Expertise**\n\n- [ ] Educational background relevant to the topic\n- [ ] Professional experience in the topic field\n- [ ] Specialisation in the specific area discussed\n\n**Institutional Backing, Funding, and Bias**\n\n- [ ] Affiliation with an identifiable institution or organisation\n- [ ] Author's position within the institution\n- [ ] Disclosed funding sources and conflicts of interest\n- [ ] Affiliations with groups or organisations holding a specific agenda\n\n**Publication Track Record**\n\n- [ ] Other publications by the author on the topic\n- [ ] Publications in peer-reviewed journals\n- [ ] Citations of the author's work in other credible sources \n- [ ] Membership in recognised professional or academic organisations\n\n**Recency and Continuity**\n\n- [ ] Recent publications in the field\n- [ ] Continuity of expertise\n\n:::\n\n\n:::warning\nIndicators require interpretation. Some signals are easily misread. \\n→ Fame is not credibility. Public visibility, media presence, or large following do not equal expertise on a specific topic. \\n→ A high citation count is not in itself credibility. Frequently cited work may also be frequently challenged or contested — the context of citations matters. \n\n→ Institutional affiliation is not in itself credibility. Institutions can carry their own agendas or biases and should be examined alongside the author.\\n→ A sudden shift to topics outside the author's previous expertise is not automatically a red flag, but warrants closer examination.\n\n:::\n\n#### ☑ Organisation's Reputation  \n\n\n:::success\n#### Funding & Affiliations\n\n- [ ] Funding sources and donors (parent organisations, sponsors, or PR firms behind the organisation)\n- [ ] Disclosure of funding sources and conflicts of interest\n- [ ] Political, industry, or ideological affiliations\n\n#### Editorial & Accountability Practices\n\n- [ ] Corrections or retractions policy\n- [ ] Named editorial leadership or ombudsperson\n- [ ] Separation of editorial, news, and advertising or funding\n- [ ] Transparency about verification methods\n\n#### Identity & Type\n\n- [ ] Type of organisation (academic, journalistic, advocacy, commercial, governmental — see Source Categories)\n- [ ] Front groups or cloaked websites: whether the organisation truly represents what it appears to represent, or fronts for another interest\n\n#### Track Record & Standing\n\n- [ ] Length of operation and continuity of focus\n- [ ] How independent reference sites describe the organisation (Wikipedia, SourceWatch, fact-checkers, established news outlets)\n- [ ] Documented controversies, fact-check ratings, or critical reporting\n\n:::\n\n\n:::warning\nIndicators require interpretation. Some signals are easily misread. \\n→ Non-profit status alone is not credibility. Many advocacy and front organisations operate as non-profits. \\n→ Professional design and a polished website alone are not credibility. Web design has outpaced our methods for evaluation. \\n→ A long operating history alone is not reliability — ownership, funding, and practices can change over time. \\n→ Institutional affiliation is not in itself credibility. Institutions can carry their own agendas or biases and should be examined alongside the organisation.\n\n:::\n\n\n\n:::info\n* Caulfield, Mike. 2017. *Web Literacy for Student Fact Checkers*. <https://pressbooks.pub/webliteracy/front-matter/web-strategies-for-student-fact-checkers/>\n\n\n* Caulfield, Mike. 2019. \"SIFT (The Four Moves)\". <https://hapgood.us/2019/06/19/sift-the-four-moves/>\n* Daniels, J. (2009). Cloaked websites: Propaganda, cyber-racism and epistemology in the digital era. New Media & Society, 11(5), 659–683. <https://doi.org/10.1177/1461444809105345>\n* Harris, R. (2020). Evaluating Internet Research Sources. VirtualSalt. Available at: <https://www.virtualsalt.com/evalu8it.htm>\n* Osborne, J., Pimentel, D., Alberts, B., Allchin, D., Barzilai, S., Bergstrom, C., Coffey, J., Donovan, B., Kivinen, K., Kozyreva. A., & Wineburg, S. (2022). *Science Education in an Age of Misinformation*. Stanford University, Stanford, CA.\n* Wineburg, Sam & McGrew, Sarah. 2017. \"Lateral Reading: Reading Less and Learning More when Evaluating Digital Information\". Working Paper No 2017.A1 / Standford History Education Group. <https://ssrn.com/abstract=3048994>\n\n:::\n\n# Information Environments\n\nphysical or digital contexts in which information items are available and encountered directly\n\n| Information Environments | Definition | What do I usually encounter there first? |\n|--------------------------|------------|------------------------------------------|\n| **Analogue Information Environments** | non-digital environments in which people encounter information items directly | information items in printed, transmitted, spatial, live, or spoken form |\n| **Digital Information Channels & Platforms** | digital environments in which people encounter information items directly | information items in posted, uploaded, or streamed form |\n\n\n:::warning\nThe boundary between analogue and digital environments is increasingly fluid: live broadcasts may be streamed simultaneously, print publications often appear in digital form, and live events are frequently broadcast or streamed online.\n\n:::\n\n## ☑ Analogue Information Environments\n\n| Type | Definition | Typical Examples (encounter on purpose) | Typical Examples (encounter in passing) | How do I encounter information here? |\n|------|------------|-----------------------------------------|-----------------------------------------|--------------------------------------|\n| **Print / Publications** | Printed materials — such as newspapers, magazines, books, brochures, flyers, posters, or signage — that are physically distributed, displayed, or made available for reading. | - newspaper subscription<br>- magazine purchase<br>- academic textbook<br>- library book | - campaign flyer in a letterbox<br>- brochure in a waiting room<br>- free newspaper on a train<br>- billboard<br>- poster at a bus stop | - by purchasing, subscribing, or picking up a copy<br>- by reading, browsing, or leafing through<br>- sometimes by noticing printed material placed in a public space |\n| **Broadcast & Public Address** | Audio or audiovisual information transmitted to a wide audience through radio, television, screens, or public address systems — either as scheduled programming or as continuous / situational announcements. | - TV news at home<br>- radio programme<br>- live sports broadcast | - TV screen in a waiting room<br>- background radio in a shop<br>- loudspeaker announcement at a train station<br>- public address system in an airport | - by tuning in to a channel or station<br>- by switching between channels<br>- sometimes by being in a space where broadcast or address content is playing |\n| **Installations, Monuments & Exhibits** | Spatial, static, and typically permanent or semi-permanent objects, structures, or displays placed in public or institutional spaces to inform, commemorate, or express. | - museum exhibition<br>- memorial visit<br>- gallery installation<br>- information pavilion | - monument in a public park<br>- commemorative plaque<br>- temporary public art installation | - by visiting a space that contains them<br>- sometimes by passing by or being physically present where they are placed |\n| **Live Events & Public Action** | Time-bound, live gatherings or actions involving people — organised to inform, persuade, express, commemorate, or mobilise. | - conference<br>- lecture<br>- theatre performance<br>- campaign event<br>- planned demonstration | - street protest<br>- flashmob<br>- information stand<br>- protest camp<br>- vigil<br>- street performance | - by attending at a specific time and place<br>- sometimes by being in the vicinity when an event or action takes place |\n| **Personal Conversations & Word of Mouth** | Direct, face-to-face exchange of information between individuals — in private, social, or professional settings. | - asking a friend for advice<br>- family dinner discussion<br>- consulting a colleague<br>- parent–teacher conversation | - overhearing a conversation<br>- casual remark at a social gathering<br>- word of mouth in a community | - by talking, listening, and asking in direct personal interaction |\n\n##  ☑ Digital Information Platforms & Channels {\\[information channel\\]} {\\[platform\\]} {\\[channel\\]}\n\n| Type | Definition | Typical Examples | Who can publish information here? | Is what I see here the same for everyone, algorithmically personalised for me, or based on my own configuration? | How do people find and move through information here? |\n|------|------------|------------------|-----------------------------------|------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|-------------------------------------------------------|\n| **Websites / Blogs** | An individual's or organisation's own online space — such as an institutional website, a news site, a company page, or a personal blog — where content is published directly in the owner's name. | - who.int<br>- [bbc.co.uk](http://bbc.co.uk)<br>- [greenpeace.org](http://greenpeace.org)- my-travelblog.eu | **Owner-controlled**<br>- The owner<br>- Authorised contributors | **Same for everyone**<br>Content is structured by the site owner through menus, categories, and page layout      | - By following menus<br>- By clicking links<br>- By browsing sections or categories<br>- By using internal search, if available<br>- By moving from page to page |\n| **Social Media** | Networked digital spaces where users and organisations post, share, and circulate content. | - Facebook<br>- Instagram<br>- TikTok<br>- X<br>- LinkedIn<br>- Threads<br>- Mastodon | **Open**<br>- Almost anyone with an account<br>- Organisations<br>- Public figures<br>- Advertisers | **Algorithmically personalised for me**<br>Feeds, recommendations, trending content, and promoted posts are shaped by my behaviour and engagement | - By scrolling through feeds<br>- By following accounts<br>- By opening comments, replies, and threads<br>- By clicking shares, reposts, and recommendations<br>- By searching hashtags, keywords, or account names |\n| **Video / Audio Platforms** | Digital spaces where many different users or organisations upload and share video or audio content. | - YouTube<br>- Vimeo<br>- SoundCloud | **Open**<br>- Almost anyone with an account or channel<br>- Organisations<br>- Media producers<br>- Podcasters | **Algorithmically personalised for me**<br>Recommendations, autoplay queues, and suggested items are shaped by my viewing / listening history | - By searching for specific items<br>- By moving through playlists or queues<br>- By following recommendations<br>- By opening channels, episodes, or series<br>- By using subscriptions |\n| **Streaming / On-demand Services** | Curated digital services that offer access to a catalogue of on-demand media. | - Netflix<br>- Disney+<br>- BBC iPlayer<br>- Arte<br>- RaiPlay | **Curated**<br>- The provider<br>- Authorised producers<br>- Licensed content partners | **Algorithmically personalised for me**<br>Recommendations, featured selections, and catalogue presentation are shaped by my watch history | - By browsing the catalogue<br>- By selecting from featured content<br>- By continuing series or programmes<br>- By following recommendation rows<br>- By searching titles, genres, or categories |\n| **Communication / Messaging Apps** | Private or semi-private spaces — such as messaging or email apps — for direct exchange between individuals or groups. | - WhatsApp<br>- Signal<br>- Messenger<br>- Gmail<br>- Outlook | **Member-controlled**<br>- Participants in the conversation<br>- Members of the group<br>- Mailing-list senders | **Based on my own configuration**<br>What I see depends on my contacts, conversations, groups, and how I organise them | - By opening chats or threads<br>- By reading chronological message streams<br>- By following forwards, links, and attachments<br>- By searching chat history, senders, or keywords |\n| **Discussion Forums / Community Spaces** | Interactive spaces — such as forums, discussion boards, comment sections, or community groups — where users discuss, comment, ask questions, and respond to one another. | - Reddit<br>- Discord<br>- Stack Overflow<br>- Quora | **Semi-open**<br>- Members<br>- Registered users<br>- Moderators | **Same for everyone / Based on my own Configuration**<br>What I see depends first on which communities, servers, forums, or threads I join or enter; within them, visibility may then be shaped by upvotes, moderation, and sorting. | - By browsing threads<br>- By opening replies and subthreads<br>- By following notifications<br>- By moving across categories or communities<br>- By searching topics, tags, or thread titles |\n\n\n:::info\nSome platforms fall into more than one type — for example, Telegram (messaging + public channels), Discord (messaging + community), Reddit (forum + social media), Spotify (streaming + podcast discovery).\n\n:::\n\n### ☑ Access Barriers\n\n| Barrier | Examples | People typically excluded |\n|---------|----------|---------------------------|\n| **Financial barriers** | - Paywalls<br>- Subscription fees<br>- Premium memberships | - Low-income households<br>- Students without institutional access<br>- Users in regions with weaker currencies |\n| **Language barriers** | - Foreign language<br>- Academic or technical vocabulary<br>- Complex sentence structures | - Non-native speakers<br>- Users with lower formal education<br>- Younger users |\n| **Disability-related barriers** | - No screen reader support<br>- No captions or transcripts<br>- Low contrast or small text | - Users with visual impairments<br>- Users with hearing impairments<br>- Users with cognitive impairments |\n| **Technical barriers** | - High bandwidth requirements<br>- Modern devices needed<br>- Specific software or apps | - Users with older devices<br>- Rural users with limited internet<br>- Low-income households |\n| **Geographic barriers** | - Region locks<br>- Local platform restrictions | - Users in restricted regions<br>- Travellers |\n| **Political / regulatory barriers** | - Government censorship<br>- Government bans on platforms or apps<br>- Sanctions or embargoes | - Users in countries with restrictive media policies<br>- Activists, journalists, dissidents |\n| **Account & identification barriers** | - Mandatory account creation<br>- Identity verification<br>- Age verification | - Users without an email or phone<br>- Users without official ID<br>- Minors without parental permission |\n| **Privacy-related barriers** | - Mandatory data sharing<br>- Tracking requirements<br>- Required app permissions | - Privacy-sensitive users- Users avoiding government surveillance- Users wary of corporate data collection |\n\n\n:::warning\nThese barriers are not mutually exclusive, they often overlap or reinforce each other — for example, the Great Firewall of China blocks specific platforms only within that country, acting as both a geographic and a political/regulatory barrier.\n\n:::\n\n# Information Access Systems\n\nSystems through which information items are accessed indirectly — through previews / snippets, or through synthesised responses based on them.\n\n| Information Access Systems | Definition | Where do I start? | What appears there? |\n|----------------------------|------------|-------------------|---------------------|\n| Search Systems             | Systems that locate and rank information items in response to a user query, returning previews rather than the items themselves. | a search interface | a ranked list of previews:<br>- titles<br>- snippets<br>- URLs |\n| Discovery Systems          | Systems that surface and curate information items in feeds or directories, returning previews rather than the items themselves. | a feed or browse interface | curated previews:<br>- headlines<br>- cards<br>- recommendations |\n| Generative AI Systems      | Systems that generate or synthesise responses based on information items rather than directing users to them. | a prompt window   | a generated, synthesised response, sometimes with citations |\n\n## ☑ Search Systems {\\[search engines\\]}\n\ninformation items accessed indirectly through search \\n→ users enter a query in a search interface and receive a ranked list of previews pointing to the underlying items\n\n| Type | Definition | Typical Examples | What is my starting point and how do I look for information here? | What determines which information items are displayed and in what order? | What do I get back? | How do I move from here to the underlying information item(s), if at all? |\n|------|------------|------------------|-------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------|---------------------|---------------------------------------------------------------------------|\n| ### **Search Engines** | Systems that index and rank information items across the web based on user queries. | - Google<br>- Bing<br>- DuckDuckGo<br>- Ecosia | - search bar<br>- by entering keywords or questions               | - my query<br>- ranking algorithms<br>- relevance<br>- recency<br>- search engine optimisation<br>- sometimes personalisation based on location or search history | **Previews of existing information items:**<br>- ranked list of results with snippets, titles, and URLs<br>- AI-generated summaries | - by clicking a result link, which takes me directly to the information item in its original space |\n| ### **Scholarly Databases** | Systems that make scholarly information items searchable and accessible through search, filtering, and structured metadata. | - PubMed<br>- JSTOR<br>- Google Scholar<br>- ERIC | - advanced search form with filters<br>- by entering keywords<br>- by filtering metadata<br>- by combining search fields | - my query<br>- metadata matching<br>- citation count<br>- relevance ranking<br>- database-specific indexing | **Previews of existing information items:**<br>- bibliographic records<br>- abstracts<br>- sometimes links to or direct access to full texts | - by clicking through to the full text<br>- sometimes directly within the same system<br>- sometimes via external publisher<br>- sometimes behind a paywall or institutional login |\n\n## ☑ Discovery Systems\n\ninformation items accessed indirectly through curated feeds or directories → users browse a feed or directory and see previews pointing to the underlying items\n\n| Type | Definition | Typical Examples | What is my starting point and how do I look for information here? | What determines which information items are displayed and in what order? | What do I get back? | How do I move from here to the underlying information item(s), if at all? |\n|------|------------|------------------|-------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------|---------------------|---------------------------------------------------------------------------|\n| **Feeds** | Systems that present a continuous, personalised stream of recommended information items based on topics, interests, or user behaviour. | - Google News<br>- Google Discover<br>- Apple News<br>- Flipboard<br>- Upday<br>- Microsoft Start | - personalised feed or browse interface<br>- by scrolling through the feed<br>- sometimes by selecting topics or categories<br>- sometimes by entering keywords | - editorial curation<br>- algorithmic curation (esp. trending detection)<br>- algorithmic personalisation (esp. personalised ranking, recommendations) | **Previews of existing information items:**<br>- headlines<br>- cards<br>- snippets<br>- thumbnails<br>- recommendations from various sources | - by tapping or clicking a headline, card, or preview<br>- this takes me to the information item in its original space |\n| **Directories** | Systems that organise information items into browsable catalogues with categories, charts, and recommendations. | - Apple Podcasts<br>- Spotify Podcasts<br>- Pocket Casts | - browse interface with categories and charts<br>- by browsing categories or top lists<br>- by following recommendations<br>- sometimes by entering keywords | - editorial curation<br>- algorithmic curation (esp. trending detection - \"popularity charts\")<br>- algorithmic personalisation (sometimes recommendations) | **Previews of existing information items:**<br>- listings with titles, descriptions, and episode lists<br>- thumbnails<br>- ratings<br>- sometimes recommendations | - by tapping or clicking a listing<br>- sometimes I can play the item directly within the app<br>- the transition to the underlying host is not always visible |\n\n*Some platforms function as both Discovery Systems and Digital Channels — Apple Podcasts and Spotify Podcasts, for example, surface podcasts hosted elsewhere but also play the content directly within the app.*\n\n## ☑ Generative AI Systems\n\ninformation items accessed indirectly through generative synthesis \\n→ users enter a prompt and receive a synthesised response, sometimes with references to underlying items\n\n| Type | Definition | Typical Examples | What is my starting point and how do I look for information here? | What determines which information items are displayed and in what order? | What do I get back? | How do I move from here to the underlying information item(s), if at all? |\n|------|------------|------------------|-------------------------------------------------------------------|--------------------------------------------------------------------------|---------------------|---------------------------------------------------------------------------|\n| ### **Training-data based AI**  | Systems that generate responses based on patterns learned during training, without real-time retrieval from external sources. | - ChatGPT<br>- Claude<br>- Gemini | - prompt window or chat interface<br>- by entering prompts, questions, or follow-up instructions | - my prompt<br>- the system's underlying model<br>- training data with a knowledge cutoff | **Generated content:**<br>- synthesised response<br>- based on patterns from training data<br>- rarely with citations to specific sources | - the generated response is typically the endpoint<br>- underlying sources are usually not retrievable |\n| ### **RAG\\* AI**  | Systems that synthesise responses by retrieving relevant content from external sources at query time — from the open web or from a user-provided corpus. | - Perplexity<br>- NotebookLM<br>- Copilot<br>- Bing Chat | - prompt window or search interface<br>- by entering prompts or questions<br>- sometimes after uploading user-provided sources | - my prompt<br>- the retrieval mechanism (web search or document corpus)<br>- the system's underlying model | **Generated content:**<br>- synthesised response based on retrieved sources<br>- usually with citations to the underlying items | - through cited sources or links, when provided<br>- to verify the synthesis against the original items |\n\n*Training-data based AI Assistants increasingly include retrieval modes (e.g., ChatGPT with web search, Claude with search). When activated, they function as RAG systems for that query — the boundary between the two types is mode-dependent rather than product-dependent.*\n\n\\*RAG (Retrieval-Augmented Generation): a method that combines AI generation with retrieval from a defined corpus of sources — the system synthesises responses based on the retrieved content rather than only on its training data.","HTML":"<style>.scilmi-outline-content h1,.scilmi-outline-content h2{font-weight:700}.scilmi-outline-content .badge-scilmi{background:#0d6efd;color:#fff;padding:2px 8px;border-radius:99px;}</style><h1>Bilgi</h1>\n<p>bir konu veya meseleyle ilgili her türlü materyal (burada: SSI): gerçekler, iddialar, veriler, açıklamalar, argümanlar, yorumlar, alıntılar, istatistikler, görseller, medya vb.</p>\n<p>→ yanlış bilgi, dezenformasyon, hatalı bilgi</p>\n<h1>Bilgi Öğesi</h1>\n<p><br><br>bir kişinin belirli bir durumda karşılaştığı belirli bir bilgi birimi → bir tür (ör. makale, gönderi, video, rapor, tweet, röportaj) şeklinde ortaya çıkar → bir bilgi ortamında (ör. web sitesi, sosyal medya platformu, sohbet, gazete)</p>\n<h2>Yayın Tarihi</h2>\n<p>bir bilgi öğesinin ilk olarak yayınlandığı, paylaşıldığı veya yayınlandığı<br>tarih → içeriğin ne kadar güncel olduğunu ve daha yeni bulgular, olaylar veya gelişmeler tarafından geçip geçmediğini gösterir</p>\n<h2>İçerik</h2>\n<p>bir bilgi öğesinde fiilen söylenen, gösterilen, iddia edilen veya açıklanan şey</p>\n<p>→ uydurma içerik, manipüle edilmiş içerik</p>\n<h2>Mesaj</h2>\n<p>yazarın veya yayıncının içeriği nasıl seçtiği, vurguladığı, çerçevelendirdiği ve yapılandırdığına bağlı olarak ortaya çıkan iletişimsel anlam → bakış açıları / pozisyonlar</p>\n<h2>Önizleme</h2>\n<p>genellikle başlık, alıntı, etki alanı/URL ve bazen de küçük resmi bir araya getiren, bir bilgi öğesinin özet görsel sunumu — beslemelerde, arama sonuçlarında ve bağlantılar sosyal medyada veya mesajlaşma uygulamalarında paylaşıldığında kullanılır</p>\n<h2>Alıntı</h2>\n<p>önizleme içindeki kısa açıklayıcı metin bileşeni — genellikle altta yatan bilgi öğesinin içeriğinden alıntılanan veya oluşturulan bir veya iki cümle</p>\n<h2>Referans</h2>\n<p>başka bir bilgi öğesi<br>içinde alıntılanan, atıfta bulunulan, bağlantı verilen veya bahsedilen bilgi öğesi veya kaynak → bilginin kaynağına<br>kadar izini sürmeyi mümkün kılar → referansları takip etmek, güvenilirliği değerlendirmek için önemli bir stratejidir</p>\n<h1>Kaynak</h1>\n<p>bir bilgi öğesinin kaynağı — iki anlamda kullanılır:</p>\n<p><strong>aktör olarak:</strong></p>\n<ul>\n<li>dar anlamıyla: içeriği üreten yazar veya yaratıcı\n</li>\n<li>daha geniş anlamıyla: içeriğin yer aldığı bilgi ortamı\n</li>\n<li>günlük kullanımda: onu sizinle paylaşan kişi, hesap veya bot bile (&quot;dağıtıcı&quot;)\n</li>\n</ul>\n<p><strong>öğe olarak:</strong></p>\n<ul>\n<li>aracılık derecesine (birincil, ikincil, üçüncül) ve kaynak türüne göre sınıflandırılan bilgi öğesinin kendisi\n</li>\n</ul>\n<h2>İçerik Yaratıcısı / Yazar</h2>\n<p><br>bir bilgi öğesinin orijinal içeriğini oluşturan kişi veya kuruluş → kimliği belirlenebilir, takma ad kullanıyor veya anonim olabilir</p>\n<h2>Aracılık Derecesi</h2>\n<p>Aracılık derecesi, bilgi öğesinin orijinal materyalden ne kadar uzak olduğunu ve dolayısıyla aralarında kaç adımlık bir seçim, yorumlama ve potansiyel çarpıtma süreci olduğunu gösterir.</p>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-warning\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Warning\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C7.58172 20 4 16.4183 4 12C4 7.58172 7.58172 4 12 4C16.4183 4 20 7.58172 20 12C20 16.4183 16.4183 20 12 20ZM12 15C12.5523 15 13 15.4477 13 16C13 16.5523 12.5523 17 12 17C11.4477 17 11 16.5523 11 16C11 15.4477 11.4477 15 12 15ZM12 14C13 14 13 13 13 13L13 10.5L13 8C13 8 13 7 12 7C11 7 11 8 11 8L11 13C11 13 11 14 12 14Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Aracılık derecesi, güvenilirliği veya inandırıcılığı belirlemez. <br>→ Birincil bir kaynak önyargılı, eksik veya yanlış olabilir (ör. bir görgü tanığının ifadesi, yanıltıcı bir veri seti). <br>→ İkincil bir kaynak, hakkında bilgi verdiği birincil materyalden daha güvenilir olabilir (ör. bir politikacının iddialarını düzelten, doğruluğu kontrol edilmiş bir makale).</p></div>\n</div>\n</div>\n<table><thead><tr>\n<th>Aracılık Derecesi</th>\n<th>Epistemik Yakınlık / Orijinal Bilgi Öğesiyle İlişki</th>\n<th>Örnekler</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><h3>Birincil Kaynak</h3></td>\n<td><strong>Orijinal bilgiyi</strong> doğrudan sunar, belgeler, analiz eder veya yorumlar<strong>:</strong> ham veriler, orijinal olaylar veya ilk elden deneyim</td>\n<td>DSÖ araştırma raporu, görgü tanığı ifadesi, orijinal veri seti, parlamento konuşması</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><h3>İkincil Kaynak</h3></td>\n<td>Bir veya daha fazla birincil bilgi öğesini referans alır, raporlar, analiz eder, yorumlar veya yeniden çerçeveler</td>\n<td>WHO raporu hakkında gazete makalesi, araştırma bulgularını özetleyen ders kitabı bölümü, bilimsel bir çalışmadan alıntı yapan ve alıntıya yorum getiren sosyal medya paylaşımı</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><h3>Üçüncül Kaynak</h3></td>\n<td>Genellikle yeni orijinal bilgiler sunmadan, birden fazla birincil ve/veya ikincil bilgi öğesine atıfta bulunan, bunları derleyen veya özetleyen kaynak</td>\n<td>Bilimsel bir çalışmaya yorum yapan bir tweet&#x27;e tepki gösteren TikTok videosu, Wikipedia maddesi, ansiklopedi özeti</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<h2>Kaynak Türleri</h2>\n<table><thead><tr>\n<th><strong>Kaynak Türü</strong><br>Bu ne tür bir kaynaktır?</th>\n<th><strong>Yazarlar / Yaratıcılar</strong><br>Genellikle arkasında kimler var?</th>\n<th><strong>Birincil İlgi</strong><br>Ana amaçları nedir?</th>\n<th><strong>İletişim Amaçları</strong><br>Genellikle nasıl iletişim kurarlar?</th>\n<th><strong>Yayın Öncesi İnceleme</strong><br>Yayınlanmadan önce bilgiler ne kadar dikkatli bir şekilde kontrol ediliyor?</th>\n<th><strong>Güvenilirlik ve Doğruluk</strong><br><strong>Üzerindeki Etkileri</strong> Bu, güvenilirlik ve doğruluğu nasıl etkiler?</th>\n<th><strong>Türler</strong><br>Bu kaynak türündeki bilgi öğeleri genellikle hangi biçimlerde bulunur?</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><strong>Akademik / Eğitim</strong></td>\n<td>-<br>Üniversiteler - Araştırma kurumları<br>-<br>Okullar - Akademik yayıncılar</td>\n<td>- Bilgi üretimi<br>- Eğitim</td>\n<td>-<br>Bilgilendirme-<br>Açıklama- Kanıtların belgelenmesi</td>\n<td>Genellikle resmi olarak incelenir, ancak inceleme düzeyi değişiklik gösterir.</td>\n<td>Genellikle kanıt kullanımı ve belgeleme açısından daha güçlüdür, ancak bulgular ön nitelikte, dar kapsamlı veya daha yeni araştırmalarla geçersiz hale gelmiş olabilir.</td>\n<td>- Dergi<br>makalesi - Ders kitabı<br>- Ders kaydı<br>- Ansiklopedi maddesi</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Ticari / Tanıtım</strong></td>\n<td>- Şirketler<br>- Markalar<br>- Sektör<br>dernekleri - Sponsorlu içerik üreticiler</td>\n<td>- Kâr<br>- Pazar konumu -<br>İtibar</td>\n<td>-<br>Tanıtım-<br>Satış- Marka güveni oluşturma</td>\n<td>Genellikle marka, yasal veya pazarlama amaçları doğrultusunda şirket içinde incelenir.</td>\n<td>Ticari çıkarlar doğrultusunda profesyonelce üretilir ve şekillendirilir; pazarlama ve bilgilendirme genellikle birbirine karışır.</td>\n<td>- Sponsorlu gönderi<br>- Marka blogu<br>- Ürün mikro sitesi<br>- Kurumsal basın bülteni</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Bireysel / Kişisel</strong></td>\n<td>- Özel kişiler<br>- Bağımsız içerik üreticiler<br>- Kişisel ağlar</td>\n<td>- Kendini<br>ifade etme - Paylaşma<br>- Görüş<br>-<br>Deneyim - …</td>\n<td>- İfade<br>etme - Paylaşma<br>- Yorum<br>yapma - Eğlendirme</td>\n<td>Genellikle yayınlanmadan önce resmi olarak incelenmez.</td>\n<td>İlk elden bakış açıları sunabilir, ancak güvenilirlik, uzmanlık ve hesap verebilirlik büyük ölçüde değişiklik gösterir.</td>\n<td>- Kişisel blog<br>- Forum<br>yorumu - Özel mesaj<br>- Kişisel video</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Gazetecilik</strong></td>\n<td>- Haber kuruluşları<br>- Editör ekipleri<br>- Bağımsız gazeteciler</td>\n<td>- Kamuya açık<br>habercilik - Hedef kitle erişimi</td>\n<td>- Haber yapma<br>-<br>Yorumlama - Araştırma<br>- Yorumlama</td>\n<td>Genellikle editoryal olarak incelenir, ancak standartlar değişiklik gösterir.</td>\n<td>Doğrulanmış ve bağlamsal habercilik sunabilir, ancak kalite yayın organına, türe, hızına ve ticari baskıya göre değişir.</td>\n<td>- Haber<br>makalesi - Özel haber<br>- Görüş yazısı<br>- Başyazı<br>- Araştırmacı podcast</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Hayırseverlik / Hizmet odaklı</strong></td>\n<td>- İnsani yardım kuruluşları<br>- Hayırsever vakıflar<br>- Hizmet odaklı STK&#x27;lar</td>\n<td>- Kamu yararı -<br>Yardım<br>- Sosyal yardım</td>\n<td>- Bilgilendirme<br>- Destek<br>- Yardımın<br>koordinasyonu - Farkındalık yaratma</td>\n<td>Standartlar farklılık gösterse de genellikle iç denetime tabidir.</td>\n<td>Genellikle misyon odaklıdır ve pratik deneyime dayanır, ancak kapsam, bağımsızlık ve kanıt kullanımı değişiklik gösterir.</td>\n<td>- Yardım programı sayfası<br>- Vakıf proje raporu<br>- Hayır kurumu bülteni</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Siyasi / Savunuculuk</strong></td>\n<td>- Partiler<br>-<br>Kampanyalar - Savunuculuk grupları -<br>Aktivistler<br>- Lobi grupları</td>\n<td>-<br>Savunuculuk -<br>İkna - Harekete geçirme</td>\n<td>-<br>İkna - Baskı<br>-<br>Gündem belirleme - Harekete geçirme</td>\n<td>Genellikle bir pozisyonu veya kampanyayı desteklemek için stratejik olarak gözden geçirilir.</td>\n<td>Kamuoyu tartışmaları için önemlidir, ancak genellikle savunuculuk, ikna veya kurumsal çıkarlar tarafından şekillenir.</td>\n<td>- Parti programı -<br>Kampanya reklamı<br>- Manifesto<br>- Lobi belgesi</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Mesleki / Üyelik temelli</strong></td>\n<td>- Meslek dernekleri<br>- Sendikalar -<br>Odalar<br>- Bilimsel dernekler</td>\n<td>- Üye çıkarları<br>- Mesleki standartlar</td>\n<td>-<br>Temsil - Standart belirleme<br>- Koordinasyon<br>- Üyeleri bilgilendirme</td>\n<td>Doğruluk ve tutarlılık açısından genellikle kurum içinde incelenir.</td>\n<td>Genellikle alan uzmanlığına dayanır, ancak bakış açısı genel kamu yararı yerine üyelerin çıkarlarını yansıtabilir.</td>\n<td>- Mesleki kılavuz<br>- Üye<br>bülteni - Görüş belgesi<br>- Sektör raporu</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Kamu / Resmi</strong></td>\n<td>- Hükümetler<br>- Bakanlıklar<br>- Kamu kurumları -<br>Uluslararası kuruluşlar</td>\n<td>- Kamu görevi -<br><br>Düzenleme - Politika</td>\n<td>-<br>Duyurma -<br>Düzenleme - Meşrulaştırma -<br>Kamuoyunu bilgilendirme</td>\n<td>Genellikle yayınlanmadan önce resmi olarak incelenir ve onaylanır.</td>\n<td>Genellikle resmi tutum ve kararlar konusunda otoriter niteliktedir, ancak seçici, stratejik veya imaj odaklı olabilir.</td>\n<td>- Politika belgesi<br>- Resmi açıklama<br>- SSS sayfası<br>- Bakanlık raporu</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-info\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Info\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" d=\"M20 12C20 7.58172 16.4183 4 12 4C7.58172 4 4 7.58172 4 12C4 16.4183 7.58172 20 12 20C16.4183 20 20 16.4183 20 12ZM11 8C11 8.55228 11.4477 9 12 9C12.5523 9 13 8.55228 13 8C13 7.44772 12.5523 7 12 7C11.4477 7 11 7.44772 11 8ZM12 10C13 10 13 11 13 11V16C13 16 13 17 12 17C11 17 11 16 11 16V11C11 11 11 11 10.5 11C10 11 10 10 10 10H12Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Türler tek bir kaynak kategorisine özgü değildir. Örneğin, bir haber bülteni ticari, hayırseverlik amaçlı veya mesleki olabilir. Tür tek başına güvenilirlik veya inandırıcılığın yeterli bir göstergesi değildir.</p></div>\n</div>\n</div>\n<h2>Kaynak Güvenilirliği</h2>\n<p>Modern bilgi o kadar uzmanlaşmıştır ki, hiçbir birey tüm iddiaları bağımsız olarak doğrulayamaz. <strong>Uzmanlara</strong> ve <strong>güvenilir </strong>kaynaklara güvenmek zorundayız. Ancak bu güven, kimin gerçekten uzman olduğunu ve hangi kaynakların güvenilirliği destekleyen koşullar altında üretildiğini belirleme yeteneğimiz kadar iyidir.</p>\n<p>Bu yargıyı destekleyen üç tamamlayıcı bakış açısı vardır:</p>\n<ul>\n<li>Kaynağın nasıl oluşturulduğuna dair <strong>editoryal inceleme</strong><br>\n</li>\n<li><strong>Doğrulama</strong><br>: belirli iddiaların\n<ul>\n<li>yayınlanmadan önce editörler tarafından veya\n</li>\n<li>yayınlandıktan sonra bağımsız kuruluşlar tarafından\n</li>\n</ul>\n</li>\n<li><strong>Yanal Okuma</strong> <br>alıcının kaynağa ilişkin kendi araştırması: kaynağın kendisinden uzaklaşarak, güvenilir bağımsız kaynakların kaynak hakkında ne söylediğine bakmak\n</li>\n</ul>\n<h3>Editörlük İncelemesi</h3>\n<p>Yayınlanacak bilgi öğelerinin seçildiği, çerçevelendiği, değiştirildiği veya çıkarılmasının yapıldığı ve içeriğinin kamuoyuna ulaşmadan önce yayıncının standartlarına göre kalite kontrolünden geçirildiği resmi bir yayın öncesi süreç.</p>\n<p>Editör incelemesi böylece iki işlevi birleştirir:</p>\n<ul>\n<li>Seçim ve çerçeveleme: hangi bilgilerin yayınlanacağına, nasıl çerçeveleneceğine ve nelerin çıkarılacağına karar verme\n</li>\n<li>Kalite kontrol ve doğruluk kontrolü: doğruluğu, kaynakları ve kanıtları doğrulamak\n</li>\n</ul>\n<p>Titizlik derecesi, gayri resmi tek kişilik düzenlemeden resmi çok aşamalı incelemeye kadar değişir. Geleneksel yayın bağlamlarında, bu roller genellikle ayrı kuruluşlar tarafından yerine getirilir: bir gazeteci (içerik yaratıcısı) ve bir gazete editör ekibi (içerik editörü). Akademik yayıncılıkta akran değerlendirmesi, bunun özel bir biçimidir.</p>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-warning\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Warning\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C7.58172 20 4 16.4183 4 12C4 7.58172 7.58172 4 12 4C16.4183 4 20 7.58172 20 12C20 16.4183 16.4183 20 12 20ZM12 15C12.5523 15 13 15.4477 13 16C13 16.5523 12.5523 17 12 17C11.4477 17 11 16.5523 11 16C11 15.4477 11.4477 15 12 15ZM12 14C13 14 13 13 13 13L13 10.5L13 8C13 8 13 7 12 7C11 7 11 8 11 8L11 13C11 13 11 14 12 14Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p><strong>Editörlük incelemesi tarafsız değildir.</strong><br>Resmi bir süreç ve titiz bir kalite kontrolü, önyargıyı ortadan kaldırmaz. Editörlük kararları, yayıncı kuruluşun motivasyonlarını, çıkarlarını ve editoryal çizgisini — misyonunu, sahipliğini, finansmanını ve hedef kitlesini — yansıtır. Aynı yazı, yayıncının gündemine hizmet edecek şekilde dikkatle kontrol edilebilir <em>ve</em> çerçevelenebilir. Kalite ve önyargı birbirini dışlamaz. Bu, iş başında olan <strong>Editörlük Kapı</strong> Bekçiliğidir. Dijital platformlarda buna benzer bir işlev, Algoritmik Kapı Bekçiliği tarafından yerine getirilir.</p></div>\n</div>\n</div>\n<p>Dijital ortamlarda sınırlar değişir. Editörlük rolü genellikle atlanır — hesabı olan herkes, editoryal inceleme veya kurumsal destek olmadan bilgi öğeleri yayınlayabilir veya paylaşabilir. Aynı zamanda, <mark class=\"scilmi-highlight\">operatör</mark> rolü daha belirgin hale gelir: <mark class=\"scilmi-highlight\">algoritmik kürasyon, sponsorlu içerik ve öneri sistemleri,</mark> geleneksel dağıtım ağlarının yapmadığı şekillerde görünürlüğü şekillendirir.</p>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-warning\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Warning\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C7.58172 20 4 16.4183 4 12C4 7.58172 7.58172 4 12 4C16.4183 4 20 7.58172 20 12C20 16.4183 16.4183 20 12 20ZM12 15C12.5523 15 13 15.4477 13 16C13 16.5523 12.5523 17 12 17C11.4477 17 11 16.5523 11 16C11 15.4477 11.4477 15 12 15ZM12 14C13 14 13 13 13 13L13 10.5L13 8C13 8 13 7 12 7C11 7 11 8 11 8L11 13C11 13 11 14 12 14Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Bir bilgi öğesinin güvenilirliği, onu paylaşan kişiye değil, içerik oluşturucusuna ve aldığı editoryal incelemeye bağlıdır.</p>\n<ul>\n<li>retweetlenen bir makale: onu paylaşan hesap, makalenin yazarı değildir — makalenin arkasında ayrı bir yazar vardır\n</li>\n<li>bir bağlantı paylaşan bot: bunu paylaşan bot, içeriğin yaratıcısı değildir — bağlantılı içeriğin kendi yaratıcısı vardır\n</li>\n</ul></div>\n</div>\n</div>\n<h3>Doğrulama {\\[fact checker\\]}</h3>\n<p>Bilgi öğelerindeki olgusal iddiaları doğrulama uygulaması.</p>\n<p>Doğrulama, iki farklı bağlamda gerçekleştirilir:</p>\n<ul>\n<li><strong>Yayın öncesi</strong>: Yayın kuruluşları içinde, iddiaların kamuoyuna açıklanmadan önce doğrulanmasını sağlayan özel bir editörlük görevi\n</li>\n<li><strong>Yayın sonrası</strong>: halihazırda yayınlanmış iddiaları değerlendiren ve buna yanıt olarak kendi bilgi öğelerini üreten bağımsız kuruluşlar (aşağıya bakınız)\n</li>\n</ul>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-info\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Info\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" d=\"M20 12C20 7.58172 16.4183 4 12 4C7.58172 4 4 7.58172 4 12C4 16.4183 7.58172 20 12 20C16.4183 20 20 16.4183 20 12ZM11 8C11 8.55228 11.4477 9 12 9C12.5523 9 13 8.55228 13 8C13 7.44772 12.5523 7 12 7C11.4477 7 11 7.44772 11 8ZM12 10C13 10 13 11 13 11V16C13 16 13 17 12 17C11 17 11 16 11 16V11C11 11 11 11 10.5 11C10 11 10 10 10 10H12Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><h4>AFP Fact Check (Fransa)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Diller:</strong> İngilizce, Fransızca\n</li>\n<li><strong>Odak noktası</strong>: İnternette ortaya çıkan şüpheli resimler, videolar, resmi açıklamalar ve diğer yanlış bilgiler\n</li>\n<li><strong>Finansman:</strong> kısmen Fransız hükümeti tarafından sübvanse edilir, ayrıca Facebook&#x27;tan doğrudan destek alır.\n</li>\n<li><strong>Bağlantı:</strong>\n<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;factcheck.afp.com&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://factcheck.afp.com/</a>\n</li>\n</ul>\n<h4>BBC Reality Check (Birleşik Krallık)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Dil:</strong> İngilizce\n</li>\n<li><strong>Odak noktası:</strong> Haber siteleri veya sosyal medyadan gelen söylentiler ve iddialar\n</li>\n<li><strong>Finansman:</strong> kamu tarafından finanse edilmektedir\n</li>\n<li><strong>Bağlantı:</strong>\n<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;www.bbc.com&#x2f;news&#x2f;reality_check\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://www.bbc.com/news/reality_check</a>\n</li>\n</ul>\n<h4>Correctiv (Almanya)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Diller</strong>: Almanca; ayrıca ortak kuruluşlar aracılığıyla Arapça, İngilizce, Fransızca, Rusça ve Türkçe dillerinde de yayın yapmaktadır\n</li>\n<li><strong>Odak noktası</strong>: yanlış ve dezenformasyon, araştırmacı gazetecilik\n<p><strong>Finansman</strong>: bağışlar (başlıca bağışçılar arasında Luminate, Brost-Stiftung, Open Society Foundations, Google, Deutsche Telekom yer almaktadır); ticari bir yan kuruluş, içeriklerin doğruluğunu kontrol etmek için Facebook&#x27;tan ödeme almaktadır</p>\n</li>\n<li>\nBağlantı:<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;correctiv.org&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://correctiv.org/</a>\n</li>\n</ul>\n<h4>dpa-Faktencheck (Almanya)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Diller</strong>: Almanca, Felemenkçe, Fransızca (Almanya, Avusturya, İsviçre, Hollanda, Belçika, Lüksemburg)\n</li>\n<li><strong>Odak noktası</strong>: kamuoyunu ilgilendiren iddialar; siyasi açıklamalar ve viral içerikler\n</li>\n<li><strong>Finansman</strong>: piyasa tarafından finanse edilen haber ajansı; küçük çaplı proje finansmanı (Google News Initiative, AB); her doğrulama için Meta işbirliği\n</li>\n<li><strong>Bağlantı</strong>\n:<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;dpa-factchecking.com&#x2f;germany&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://dpa-factchecking.com/germany/</a>\n</li>\n</ul>\n<h4>FactCheck.org (Amerika Birleşik Devletleri)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Dil</strong>: İngilizce\n</li>\n<li><strong>Odak noktası</strong>: ABD&#x27;deki siyasi iddialar ve açıklamalar; viral sahte haberler\n</li>\n<li><strong>Finansman</strong>: Annenberg Kamu Politikası Merkezi, Pennsylvania Üniversitesi, esas olarak Annenberg Vakfı tarafından finanse edilmektedir; Meta ortaklığı 2016&#x27;dan 2025&#x27;e kadar sürdü\n</li>\n<li><strong>Bağlantı</strong>\n:<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;www.factcheck.org&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://www.factcheck.org/</a>\n</li>\n</ul>\n<h4><strong>Faktabaari (Finlandiya)</strong></h4>\n<ul>\n<li><strong>Diller:</strong> Fince, İsveççe, İngilizce\n</li>\n<li><strong>Odak noktası:</strong> özellikle yerel, ulusal ve Avrupa seçimleri sırasında yapılan doğrulama çalışmaları\n</li>\n<li><strong>Finansman:</strong> esas olarak üçüncü sektör hibeleri ve ödüller yoluyla\n</li>\n<li><strong>Bağlantı:</strong>\n<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;faktabaari.fi&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://faktabaari.fi/</a>\n</li>\n</ul>\n<h4>Maldita.es (İspanya)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Dil</strong>: İspanyolca\n</li>\n<li><strong>Odak noktası</strong>: siyaset, bilim, sağlık, iklim, göç, cinsiyet; topluluk odaklı\n</li>\n<li><strong>Finansman</strong>: kar amacı gütmeyen vakıf; bağışlar, üyelik, platform ortaklıkları (Meta, Google), AB araştırma projeleri\n</li>\n<li><strong>Bağlantı</strong>\n:<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;maldita.es&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://maldita.es/</a>\n</li>\n</ul>\n<h4>Pagella Politica (İtalya)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Dil</strong>: İtalyanca\n</li>\n<li><strong>Odak noktası</strong>: İtalyan politikacıların açıklamaları (kardeş site Facta.news, viral yanlış bilgi ve dezenformasyonu ele alır)\n</li>\n<li><strong>Finansman</strong>: özel şirket; medya müşterilerinden elde edilen gelir, Meta ortaklığı (Facta.news aracılığıyla), AB ve Erasmus+ proje fonları\n</li>\n<li><strong>Bağlantı</strong>\n:<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;pagellapolitica.it&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://pagellapolitica.it/</a>\n</li>\n</ul>\n<h4><strong>Reuters Fact Check</strong> (İngiltere)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Dil</strong>: İngilizce\n</li>\n<li><strong>Odak noktası</strong>: Görsel materyaller, sosyal medyada paylaşılan iddialar\n</li>\n<li><strong>Finansman</strong>: Reuters, Facebook finansal destek sağlıyor\n</li>\n<li><strong>Bağlantı</strong>\n:<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;www.reuters.com&#x2f;fact-check&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://www.reuters.com/fact-check/</a>\n</li>\n</ul>\n<h4>Snopes (ABD)</h4>\n<ul>\n<li><strong>Dil</strong>: İngilizce\n</li>\n<li><strong>Odak</strong>: şehir efsaneleri, internet söylentileri, ABD&#x27;deki siyasi ve sosyal iddialar\n</li>\n<li><strong>Finansman</strong>: bağımsız medya şirketi; reklam ve üye abonelikleri; Meta ile önceki ortaklık 2019&#x27;da sona erdi\n</li>\n<li><strong>Bağlantı</strong>\n:<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;www.snopes.com&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://www.snopes.com/</a>\n</li>\n</ul></div>\n</div>\n</div>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-warning\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Warning\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C7.58172 20 4 16.4183 4 12C4 7.58172 7.58172 4 12 4C16.4183 4 20 7.58172 20 12C20 16.4183 16.4183 20 12 20ZM12 15C12.5523 15 13 15.4477 13 16C13 16.5523 12.5523 17 12 17C11.4477 17 11 16.5523 11 16C11 15.4477 11.4477 15 12 15ZM12 14C13 14 13 13 13 13L13 10.5L13 8C13 8 13 7 12 7C11 7 11 8 11 8L11 13C11 13 11 14 12 14Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Çoğu büyük doğrulama kuruluşu, büyük dijital platformlardan (özellikle Meta/Facebook) finansman veya ortaklık ödemeleri almaktadır. Bu ilişki açıkça açıklanmaktadır ancak eleştirel bir değerlendirme gerektirmektedir.</p></div>\n</div>\n</div>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-tip\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Tip\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path d=\"M12,16.1500001 L8.79729751,17.8337604 L8.79729751,17.8337604 C8.30845292,18.0907612 7.70382577,17.9028147 7.44682496,17.4139701 C7.34448589,17.2193097 7.30917121,16.9963416 7.34634806,16.779584 L7.95800981,13.2133223 L5.36696906,10.6876818 L5.36696906,10.6876818 C4.97148548,10.3021806 4.96339318,9.66906733 5.34889439,9.27358375 C5.50240299,9.11610012 5.70354541,9.01361294 5.92118244,8.98198843 L9.50191268,8.46167787 L11.1032639,5.21698585 L11.1032639,5.21698585 C11.3476862,4.72173219 11.9473121,4.51839319 12.4425657,4.76281548 C12.6397783,4.86014572 12.7994058,5.01977324 12.8967361,5.21698585 L14.4980873,8.46167787 L18.0788176,8.98198843 L18.0788176,8.98198843 C18.6253624,9.06140605 19.0040439,9.5688489 18.9246263,10.1153938 C18.8930018,10.3330308 18.7905146,10.5341732 18.6330309,10.6876818 L16.0419902,13.2133223 L16.6536519,16.779584 L16.6536519,16.779584 C16.747013,17.3239204 16.3814251,17.8408763 15.8370887,17.9342373 C15.620331,17.9714142 15.397363,17.9360995 15.2027025,17.8337604 L12,16.1500001 Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>EDMO Aylık Doğrulama Özetleri: <a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;edmo.eu&#x2f;resources&#x2f;fact-checking-publications&#x2f;fact-checking-briefs&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://edmo.eu/resources/fact-checking-publications/fact-checking-briefs/</a></p></div>\n</div>\n</div>\n<h3>Yanal Okuma</h3>\n<p>Yanal okuma, bir doğrulama uzmanı gibi kaynakları değerlendirme stratejisidir.</p>\n<p>İlk odak noktası, içeriğin kendisi değil, kaynağın (içeriğin arkasında kim var) sorgulanmasıdır. Dikey okuma yapmak yerine — bir web sitesinde kalıp onu baştan sona analiz etmek yerine — siteden hızla ayrılır, kaynağın adını arar ve diğer güvenilir sitelerin bu konuda ne dediğini kontrol edersiniz. Kaynak güvenilmez görünüyorsa, onunla zamanınızı boşa harcamayın. Daha iyi bir kaynak bulun.</p>\n<p>Aynı yanal yaklaşım, dijital platformları, belirli iddiaları, alıntıları veya içerik içindeki istatistikleri doğrulamak için de işe yarar: sayfadan çıkın ve bağımsız bir doğrulama arayın.</p>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-tip\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Tip\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path d=\"M12,16.1500001 L8.79729751,17.8337604 L8.79729751,17.8337604 C8.30845292,18.0907612 7.70382577,17.9028147 7.44682496,17.4139701 C7.34448589,17.2193097 7.30917121,16.9963416 7.34634806,16.779584 L7.95800981,13.2133223 L5.36696906,10.6876818 L5.36696906,10.6876818 C4.97148548,10.3021806 4.96339318,9.66906733 5.34889439,9.27358375 C5.50240299,9.11610012 5.70354541,9.01361294 5.92118244,8.98198843 L9.50191268,8.46167787 L11.1032639,5.21698585 L11.1032639,5.21698585 C11.3476862,4.72173219 11.9473121,4.51839319 12.4425657,4.76281548 C12.6397783,4.86014572 12.7994058,5.01977324 12.8967361,5.21698585 L14.4980873,8.46167787 L18.0788176,8.98198843 L18.0788176,8.98198843 C18.6253624,9.06140605 19.0040439,9.5688489 18.9246263,10.1153938 C18.8930018,10.3330308 18.7905146,10.5341732 18.6330309,10.6876818 L16.0419902,13.2133223 L16.6536519,16.779584 L16.6536519,16.779584 C16.747013,17.3239204 16.3814251,17.8408763 15.8370887,17.9342373 C15.620331,17.9714142 15.397363,17.9360995 15.2027025,17.8337604 L12,16.1500001 Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Kaynağı okuyarak yargılamaya çalışmayın. Sayfadan çıkın. İnternetin geri kalanını kullanarak kaynağın ne olduğunu öğrenin.</p></div>\n</div>\n</div>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-success\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Success\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C16.4183 20 20 16.4183 20 12C20 7.58172 16.4183 4 12 4C7.58172 4 4 7.58172 4 12C4 16.4183 7.58172 20 12 20ZM9.26825 11.3599L10.9587 13.3885L14.7 8.40006C15.0314 7.95823 15.6582 7.86869 16.1 8.20006C16.5419 8.53143 16.6314 9.15823 16.3 9.60006L11.8 15.6001C11.4128 16.1164 10.645 16.1361 10.2318 15.6402L7.7318 12.6402C7.37824 12.216 7.43556 11.5854 7.85984 11.2318C8.28412 10.8783 8.91468 10.9356 9.26825 11.3599Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><ul>\n<li><strong>Web sitesinden çıkın.</strong> Yeni bir sekme açın (Cmd-Tıklama / Ctrl-Tıklama) ve web&#x27;de hedef adı arayın.  Tam arama terimleri kullanın — isimleri tırnak işaretleri içine alın. Belirli bir noktaya odaklanmak için aşağıdaki kontrol listelerinden belirli terimler ekleyin (ör. &quot;Employment Policies Institute&quot; + &quot;fon kaynakları&quot;).\n</li>\n<li><strong>Tıklamaya kısıtlama uygulayın.</strong> İlk sonucu tıklamayın. Birkaç sonucun özetlerini ve URL&#x27;lerini tarayın; bağımsız referans sitelerinde (Wikipedia, SourceWatch, tanınmış haber kaynakları) girişleri arayın.\n</li>\n<li><strong>Doğrulayın.</strong> Güvenilir harici sitelerde, doğrulamak istediğiniz isimleri veya anahtar terimleri hızlıca bulmak için sayfada bul kısayolunu (command+F) kullanın.\n</li>\n</ul></div>\n</div>\n</div>\n<h4>☑ Yazarın Uzmanlığı ve Referansları</h4>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-success\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Success\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C16.4183 20 20 16.4183 20 12C20 7.58172 16.4183 4 12 4C7.58172 4 4 7.58172 4 12C4 16.4183 7.58172 20 12 20ZM9.26825 11.3599L10.9587 13.3885L14.7 8.40006C15.0314 7.95823 15.6582 7.86869 16.1 8.20006C16.5419 8.53143 16.6314 9.15823 16.3 9.60006L11.8 15.6001C11.4128 16.1164 10.645 16.1361 10.2318 15.6402L7.7318 12.6402C7.37824 12.216 7.43556 11.5854 7.85984 11.2318C8.28412 10.8783 8.91468 10.9356 9.26825 11.3599Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p><strong>Tanımlanabilirlik</strong></p>\n<ul>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Yazarın adı ve mesleki rolü</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>İletişim bilgileri (ör. kurumsal e-posta, mesleki web sitesi)</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Doğrulanabilir mesleki profil (örn. ResearchGate, kurumsal sayfa, LinkedIn)</span>\n<p><strong>Nitelikler ve Konu Uzmanlığı</strong></p>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Konuyla ilgili eğitim geçmişi</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Konu alanındaki mesleki deneyim</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Tartışılan belirli alanda uzmanlık</span>\n<p><strong>Kurumsal Destek, Finansman ve Önyargı</strong></p>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Tanımlanabilir bir kurum veya kuruluşla bağlantısı</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Yazarın kurum içindeki pozisyonu</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Açıklanan finansman kaynakları ve çıkar çatışmaları</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Belirli bir gündemi olan gruplar veya kuruluşlarla bağlantılar</span>\n<p><strong>Yayın Geçmişi</strong></p>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Yazarın konuyla ilgili diğer yayınları</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Hakemli dergilerde yayınlar</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Diğer güvenilir kaynaklarda yazarın çalışmalarına yapılan atıflar</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Tanınmış mesleki veya akademik kuruluşlara üyelik</span>\n<p><strong>Güncellik ve Süreklilik</strong></p>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Alandaki son yayınlar</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Uzmanlığın sürekliliği</span>\n</li>\n</ul></div>\n</div>\n</div>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-warning\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Warning\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C7.58172 20 4 16.4183 4 12C4 7.58172 7.58172 4 12 4C16.4183 4 20 7.58172 20 12C20 16.4183 16.4183 20 12 20ZM12 15C12.5523 15 13 15.4477 13 16C13 16.5523 12.5523 17 12 17C11.4477 17 11 16.5523 11 16C11 15.4477 11.4477 15 12 15ZM12 14C13 14 13 13 13 13L13 10.5L13 8C13 8 13 7 12 7C11 7 11 8 11 8L11 13C11 13 11 14 12 14Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Göstergeler yorumlanmalıdır. Bazı işaretler kolayca yanlış yorumlanabilir. <br>→ Şöhret, güvenilirlik anlamına gelmez. Kamuoyunda görünürlük, medyada yer alma veya geniş bir takipçi kitlesi, belirli bir konuda uzmanlık anlamına gelmez. <br>→ Yüksek alıntı sayısı, tek başına güvenilirlik anlamına gelmez. Sık sık atıf yapılan çalışmalar, aynı zamanda sık sık sorgulanabilir veya tartışılabilir — atıfların bağlamı önemlidir. → Kurumsal bağlantılar tek başına güvenilirlik anlamına gelmez. Kurumlar kendi gündemlerini veya önyargılarını taşıyabilir ve yazar ile birlikte incelenmelidir.<br>→ Yazarın önceki uzmanlık alanının dışındaki konulara ani bir geçiş, otomatik olarak bir tehlike işareti değildir, ancak daha yakından incelenmeyi gerektirir.</p></div>\n</div>\n</div>\n<h4>☑ Kuruluşun İtibarı</h4>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-success\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Success\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C16.4183 20 20 16.4183 20 12C20 7.58172 16.4183 4 12 4C7.58172 4 4 7.58172 4 12C4 16.4183 7.58172 20 12 20ZM9.26825 11.3599L10.9587 13.3885L14.7 8.40006C15.0314 7.95823 15.6582 7.86869 16.1 8.20006C16.5419 8.53143 16.6314 9.15823 16.3 9.60006L11.8 15.6001C11.4128 16.1164 10.645 16.1361 10.2318 15.6402L7.7318 12.6402C7.37824 12.216 7.43556 11.5854 7.85984 11.2318C8.28412 10.8783 8.91468 10.9356 9.26825 11.3599Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><h4>Finansman ve Bağlantılar</h4>\n<ul>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Finansman kaynakları ve bağışçılar (kuruluşun arkasındaki ana kuruluşlar, sponsorlar veya halkla ilişkiler firmaları)</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Finansman kaynaklarının ve çıkar çatışmalarının açıklanması</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Siyasi, endüstriyel veya ideolojik bağlantılar</span>\n</li>\n</ul>\n<h4>Yayın ve Hesap Verebilirlik Uygulamaları</h4>\n<ul>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Düzeltme veya geri çekme politikası</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Adı belirtilen editoryal liderlik veya ombudsman</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Editörlük, haber ve reklam veya finansmanın ayrılması</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Doğrulama yöntemleri hakkında şeffaflık</span>\n</li>\n</ul>\n<h4>Kimlik ve Tür</h4>\n<ul>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Kuruluş türü (akademik, gazetecilik, savunuculuk, ticari, hükümet — bkz. Kaynak Kategorileri)</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Paravan gruplar veya gizli web siteleri: kuruluşun gerçekten temsil ettiği gibi mi yoksa başka bir çıkar grubunun paravanı mı olduğu</span>\n</li>\n</ul>\n<h4>Geçmiş Performans ve Konum</h4>\n<ul>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Faaliyet süresi ve odaklanmanın sürekliliği</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Bağımsız referans sitelerinin kuruluşu nasıl tanımladığı (Wikipedia, SourceWatch, doğrulama siteleri, saygın haber kaynakları)</span>\n</li>\n<li class=\"scilmi-task-item\"><input type=\"checkbox\" disabled><span>Belgelenmiş tartışmalar, doğruluk kontrol derecelendirmeleri veya eleştirel haberler</span>\n</li>\n</ul></div>\n</div>\n</div>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-warning\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Warning\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C7.58172 20 4 16.4183 4 12C4 7.58172 7.58172 4 12 4C16.4183 4 20 7.58172 20 12C20 16.4183 16.4183 20 12 20ZM12 15C12.5523 15 13 15.4477 13 16C13 16.5523 12.5523 17 12 17C11.4477 17 11 16.5523 11 16C11 15.4477 11.4477 15 12 15ZM12 14C13 14 13 13 13 13L13 10.5L13 8C13 8 13 7 12 7C11 7 11 8 11 8L11 13C11 13 11 14 12 14Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Göstergeler yorumlanmalıdır. Bazı işaretler kolayca yanlış yorumlanabilir. <br>→ Kar amacı gütmeyen statü tek başına güvenilirlik anlamına gelmez. Birçok savunuculuk ve paravan kuruluş, kar amacı gütmeyen kuruluş olarak faaliyet göstermektedir. <br>→ Profesyonel tasarım ve şık bir web sitesi tek başına güvenilirlik anlamına gelmez. Web tasarımı, değerlendirme yöntemlerimizi geride bırakmıştır. <br>→ Uzun bir faaliyet geçmişi tek başına güvenilirlik anlamına gelmez — sahiplik, finansman ve uygulamalar zamanla değişebilir. <br>→ Kurumsal bağlılık tek başına güvenilirlik anlamına gelmez. Kurumlar kendi gündemlerini veya önyargılarını taşıyabilir ve kuruluşla birlikte incelenmelidir.</p></div>\n</div>\n</div>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-info\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Info\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" d=\"M20 12C20 7.58172 16.4183 4 12 4C7.58172 4 4 7.58172 4 12C4 16.4183 7.58172 20 12 20C16.4183 20 20 16.4183 20 12ZM11 8C11 8.55228 11.4477 9 12 9C12.5523 9 13 8.55228 13 8C13 7.44772 12.5523 7 12 7C11.4477 7 11 7.44772 11 8ZM12 10C13 10 13 11 13 11V16C13 16 13 17 12 17C11 17 11 16 11 16V11C11 11 11 11 10.5 11C10 11 10 10 10 10H12Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><ul>\n<li>\nCaulfield, Mike. 2017. <em>Öğrenci Doğrulama Uzmanları için Web Okuryazarlığı</em>\n.<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;pressbooks.pub&#x2f;webliteracy&#x2f;front-matter&#x2f;web-strategies-for-student-fact-checkers&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://pressbooks.pub/webliteracy/front-matter/web-strategies-for-student-fact-checkers/</a>\n</li>\n<li>\nCaulfield, Mike. 2019. &quot;SIFT (Dört Adım)&quot;.<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;hapgood.us&#x2f;2019&#x2f;06&#x2f;19&#x2f;sift-the-four-moves&#x2f;\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://hapgood.us/2019/06/19/sift-the-four-moves/</a>\n</li>\n<li>\nDaniels, J. (2009). Gizlenmiş web siteleri: Dijital çağda propaganda, siber ırkçılık ve epistemoloji. New Media &amp; Society, 11(5), 659–683. <a href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;doi.org&#x2f;10.1177&#x2f;1461444809105345\" class=\"use-hover-preview\" rel=\"noopener noreferrer nofollow\">https://doi.org/10.1177/1461444809105345</a>\n</li>\n<li>\nHarris, R. (2020). İnternet Araştırma Kaynaklarını Değerlendirme. VirtualSalt. Erişim adresi:<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;www.virtualsalt.com&#x2f;evalu8it.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://www.virtualsalt.com/evalu8it.htm</a>\n</li>\n<li>Osborne, J., Pimentel, D., Alberts, B., Allchin, D., Barzilai, S., Bergstrom, C., Coffey, J., Donovan, B., Kivinen, K., Kozyreva. A., &amp; Wineburg, S. (2022). <em>Yanlış Bilgilendirme Çağında Fen Eğitimi</em>. Stanford Üniversitesi, Stanford, CA.\n</li>\n<li>\nWineburg, Sam &amp; McGrew, Sarah. 2017. &quot;Yanal Okuma: Dijital Bilgileri Değerlendirirken Daha Az Okuyup Daha Fazla Öğrenmek&quot;. Çalışma Kağıdı No 2017.A1 / Standford Tarih Eğitimi Grubu.<a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"https&#x3a;&#x2f;&#x2f;ssrn.com&#x2f;abstract&#x3d;3048994\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">https://ssrn.com/abstract=3048994</a>\n</li>\n</ul></div>\n</div>\n</div>\n<h1>Bilgi Ortamları</h1>\n<p>bilgi öğelerinin mevcut olduğu ve doğrudan karşılaşıldığı fiziksel veya dijital bağlamlar</p>\n<table><thead><tr>\n<th>Bilgi Ortamları</th>\n<th>Tanım</th>\n<th>Orada genellikle ilk olarak neyle karşılaşırım?</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><strong>Analog Bilgi Ortamları</strong></td>\n<td>insanların bilgi öğeleriyle doğrudan karşılaştıkları dijital olmayan ortamlar</td>\n<td>Basılı, iletilmiş, mekansal, canlı veya sözlü biçimdeki bilgi öğeleri</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Dijital Bilgi Kanalları ve Platformları</strong></td>\n<td>insanların bilgi öğeleriyle doğrudan karşılaştıkları dijital ortamlar</td>\n<td>yayınlanmış, yüklenmiş veya akış halinde sunulan bilgi öğeleri</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-warning\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Warning\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C7.58172 20 4 16.4183 4 12C4 7.58172 7.58172 4 12 4C16.4183 4 20 7.58172 20 12C20 16.4183 16.4183 20 12 20ZM12 15C12.5523 15 13 15.4477 13 16C13 16.5523 12.5523 17 12 17C11.4477 17 11 16.5523 11 16C11 15.4477 11.4477 15 12 15ZM12 14C13 14 13 13 13 13L13 10.5L13 8C13 8 13 7 12 7C11 7 11 8 11 8L11 13C11 13 11 14 12 14Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Analog ve dijital ortamlar arasındaki sınır giderek daha belirsiz hale gelmektedir: canlı yayınlar eşzamanlı olarak akışa alınabilir, basılı yayınlar genellikle dijital biçimde ortaya çıkar ve canlı etkinlikler sıklıkla çevrimiçi olarak yayınlanır veya akışa alınır.</p></div>\n</div>\n</div>\n<h2>☑ Analog Bilgi Ortamları</h2>\n<table><thead><tr>\n<th>Tür</th>\n<th>Tanım</th>\n<th>Tipik Örnekler (kasıtlı olarak karşılaşılan)</th>\n<th>Tipik Örnekler (tesadüfen karşılaşma)</th>\n<th>Burada bilgiyle nasıl karşılaşırım?</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><strong>Baskı / Yayınlar</strong></td>\n<td>Fiziksel olarak dağıtılan, sergilenen veya okunmak üzere sunulan gazete, dergi, kitap, broşür, el ilanı, afiş veya tabela gibi basılı materyaller.</td>\n<td>- gazete<br>aboneliği - dergi satın alımı<br>- akademik ders kitabı<br>- kütüphane kitabı</td>\n<td>- posta kutusundaki<br>kampanya el ilanı - bekleme odasındaki broşür -<br>trende bulunan ücretsiz<br>gazete - reklam panosu<br>- otobüs durağındaki afiş</td>\n<td>- satın alarak, abone olarak veya bir<br>kopyasını alarak - okuyarak, göz atarak veya sayfaları çevirerek -<br>bazen kamusal alanda yerleştirilmiş basılı materyalleri fark ederek</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Yayın ve Genel Seslendirme</strong></td>\n<td>Radyo, televizyon, ekranlar veya genel seslendirme sistemleri aracılığıyla geniş bir kitleye iletilen sesli veya görsel-işitsel bilgiler — programlanmış yayınlar veya sürekli / durumsal duyurular şeklinde.</td>\n<td>- Evde<br>izlenen TV haberleri - radyo programı<br>- canlı spor yayını</td>\n<td>- Bekleme odasındaki TV ekranı -<br>Mağazadaki arka plan radyosu -<br>Tren istasyonundaki hoparlör anonsu -<br>Havaalanındaki genel seslendirme sistemi</td>\n<td>- Bir kanala veya istasyona ayarlayarak<br>- Kanallar arasında geçiş yaparak -<br>Bazen yayın veya anons içeriğinin oynatıldığı bir alanda bulunarak</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Enstalasyonlar, Anıtlar ve Sergiler</strong></td>\n<td>Bilgilendirmek, anmak veya ifade etmek amacıyla kamusal veya kurumsal alanlara yerleştirilen mekansal, statik ve genellikle kalıcı veya yarı kalıcı nesneler, yapılar veya sergiler.</td>\n<td>- müze sergisi<br>- anıt<br>ziyareti - galeri<br>enstalasyonu - bilgi pavyonu</td>\n<td>- kamu parkındaki anıt -<br>anma plaketi<br>- geçici kamu sanat enstalasyonu</td>\n<td>- bunları içeren bir mekanı<br>ziyaret ederek - bazen yanlarından geçerek veya yerleştirildikleri yerde fiziksel olarak bulunarak</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Canlı Etkinlikler ve Kamusal Eylemler</strong></td>\n<td>Bilgilendirmek, ikna etmek, ifade etmek, anmak veya harekete geçirmek amacıyla düzenlenen, zaman sınırlı, canlı toplantılar veya insanların katıldığı eylemler.</td>\n<td>- konferans<br>- konferans<br>- tiyatro gösterisi<br>- kampanya etkinliği<br>- planlanmış gösteri</td>\n<td>- sokak protestosu<br>- flashmob<br>- bilgi standı -<br>protesto kampı<br>- nöbet<br>- sokak performansı</td>\n<td>- belirli bir zamanda ve yerde<br>katılarak - bazen bir etkinlik veya eylem gerçekleştiğinde yakınlarda bulunarak</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Kişisel Sohbetler ve Ağızdan Ağıza Yayılan Bilgi</strong></td>\n<td>Bireyler arasında özel, sosyal veya profesyonel ortamlarda gerçekleşen doğrudan, yüz yüze bilgi alışverişi.</td>\n<td>- bir arkadaşından tavsiye istemek<br>- aile yemeği sırasında yapılan tartışma<br>- bir iş arkadaşına danışmak -<br>veli-öğretmen görüşmesi</td>\n<td>- bir konuşmaya kulak<br>misafiri olmak - sosyal bir toplantıda yapılan sıradan bir yorum -<br>bir toplulukta ağızdan ağıza yayılan haber</td>\n<td>- doğrudan kişisel etkileşimde konuşarak, dinleyerek ve sorular sorarak</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<h2>☑ Dijital Bilgi Platformları ve Kanalları {\\[bilgi kanalı\\]} {\\[platform\\]} {\\[kanal\\]}</h2>\n<table><thead><tr>\n<th>Tür</th>\n<th>Tanım</th>\n<th>Tipik Örnekler</th>\n<th>Burada kimler bilgi yayınlayabilir?</th>\n<th>Burada gördüklerim herkes için aynı mı, algoritmik olarak benim için kişiselleştirilmiş mi yoksa kendi ayarlarım temelinde mi?</th>\n<th>İnsanlar buradaki bilgileri nasıl bulur ve nasıl gezinir?</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><strong>Web siteleri / Bloglar</strong></td>\n<td>Bir kurumun web sitesi, haber sitesi, şirket sayfası veya kişisel blog gibi, içeriğin doğrudan sahibinin adına yayınlandığı bir bireyin veya kuruluşun kendi çevrimiçi alanı.</td>\n<td>- who.int-<br><a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"http://bbc.co.uk\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">bbc.co.uk</a><br>- <a class=\"notranslate\" translate=\"no\" href=\"http://greenpeace.org\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">greenpeace.org</a> - my-travelblog.eu</td>\n<td>Sahibi <strong>tarafından kontrol edilen</strong><br>- Sahibi -<br>Yetkili katkıcılar</td>\n<td><strong>Herkes</strong><br><strong>için aynı</strong> İçerik, site sahibi tarafından menüler, kategoriler ve sayfa düzeni aracılığıyla yapılandırılır</td>\n<td>- Menüleri takip ederek -<br>Bağlantılara tıklayarak -<br>Bölümlere veya kategorilere göz atarak -<br>Varsa<br>, site içi aramayı kullanarak - Sayfadan sayfaya geçerek</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Sosyal Medya</strong></td>\n<td>Kullanıcıların ve kuruluşların içerik yayınladığı, paylaştığı ve dolaşıma soktuğu ağ bağlantılı dijital alanlar.</td>\n<td>- Facebook<br>- Instagram<br>- TikTok<br>- X<br>- LinkedIn<br>- Threads<br>- Mastodon</td>\n<td><strong>Açık</strong><br>- Hesabı olan hemen hemen herkes -<br><br>Kuruluşlar - Kamuoyunda tanınan kişiler<br>- Reklamverenler</td>\n<td><strong>Benim</strong><br><strong>için algoritmik olarak kişiselleştirilmiş</strong> Beslemeler, öneriler, trend olan içerikler ve tanıtılan gönderiler, davranışlarım ve etkileşimlerim tarafından şekillenir</td>\n<td>- Akışları<br>kaydırarak- Hesapları takip<br>ederek- Yorumları, yanıtları ve konuları<br>açarak- Paylaşımları, yeniden paylaşımları ve önerileri<br>tıklayarak- Hashtag&#x27;leri, anahtar kelimeleri veya hesap adlarını arayarak</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Video / Ses Platformları</strong></td>\n<td>Birçok farklı kullanıcı veya kuruluşun video veya ses içeriği yüklediği ve paylaştığı dijital alanlar.</td>\n<td>- YouTube<br>- Vimeo<br>- SoundCloud</td>\n<td><strong>Açık</strong><br>- Hesabı veya kanalı<br>olan hemen hemen herkes - Kuruluşlar<br>- Medya üreticileri<br>- Podcast yayıncıları</td>\n<td><strong>Benim</strong><br><strong>için algoritmik olarak kişiselleştirilmiş</strong> Öneriler, otomatik oynatma kuyrukları ve önerilen öğeler, izleme / dinleme geçmişime göre şekillenir</td>\n<td>- Belirli öğeleri arayarak -<br>Çalma listeleri veya<br>kuyruklar arasında gezinerek - Önerileri takip ederek -<br>Kanalları, bölümleri veya dizileri<br>açarak - Abonelikleri kullanarak</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Akış / İsteğe Bağlı Hizmetler</strong></td>\n<td>İsteğe bağlı medya kataloğuna erişim sunan, özenle seçilmiş dijital hizmetler.</td>\n<td>- Netflix<br>- Disney+<br>- BBC iPlayer -<br>Arte<br>- RaiPlay</td>\n<td><strong>Seçilmiş</strong><br>- Sağlayıcı -<br>Yetkili yapımcılar -<br>Lisanslı içerik ortakları</td>\n<td><strong>Benim</strong><br><strong>için algoritmik olarak kişiselleştirilmiş</strong> Öneriler, öne çıkan seçimler ve katalog sunumu, izleme geçmişime göre şekillenir</td>\n<td>- Kataloğu tarayarak -<br>Öne çıkan içeriklerden seçim yaparak -<br>Dizileri veya programları takip ederek -<br>Öneri sıralarını takip ederek<br>- Başlıkları, türleri veya kategorileri arayarak</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>İletişim / Mesajlaşma Uygulamaları</strong></td>\n<td>Bireyler veya gruplar arasında doğrudan iletişim için mesajlaşma veya e-posta uygulamaları gibi özel veya yarı özel alanlar.</td>\n<td>- WhatsApp<br>- Signal<br>- Messenger<br>- Gmail<br>- Outlook</td>\n<td><strong>Üye</strong><br><strong>kontrolü</strong>- Sohbete katılanlar-<br>Grup<br>üyeleri- Posta listesi gönderenleri</td>\n<td><strong>Kendi yapılandırmam</strong><br><strong>temelinde</strong> Gördüklerim, kişilerim, sohbetlerim, gruplarım ve bunları nasıl düzenlediğime bağlıdır</td>\n<td>- Sohbetleri veya konuları açarak<br>- Kronolojik mesaj<br>akışlarını okuyarak - İletilen mesajları, bağlantıları ve ekleri takip ederek<br>- Sohbet geçmişini, gönderenleri veya anahtar kelimeleri arayarak</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Tartışma Forumları / Topluluk Alanları</strong></td>\n<td>Kullanıcıların tartıştığı, yorum yaptığı, soru sorduğu ve birbirlerine yanıt verdiği forumlar, tartışma panoları, yorum bölümleri veya topluluk grupları gibi etkileşimli alanlar.</td>\n<td>- Reddit<br>- Discord<br>- Stack Overflow -<br>Quora</td>\n<td><strong>Yarı açık</strong><br>- Üyeler<br>- Kayıtlı kullanıcılar<br>- Moderatörler</td>\n<td><strong>Herkes için aynı / Kendi yapılandırmama</strong><br><strong>göre</strong> Gördüklerim öncelikle hangi topluluklara, sunuculara, forumlara veya başlıklara katıldığım veya girdiğime bağlıdır; bunların içinde görünürlük, olumlu oylar, moderasyon ve sıralama ile şekillenebilir.</td>\n<td>- Konuları tarayarak -<br>Yanıtları ve alt konuları<br>açarak - Bildirimleri takip ederek<br>- Kategoriler veya topluluklar arasında gezinerek -<br>Konuları, etiketleri veya konu başlıklarını arayarak</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-info\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Info\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" d=\"M20 12C20 7.58172 16.4183 4 12 4C7.58172 4 4 7.58172 4 12C4 16.4183 7.58172 20 12 20C16.4183 20 20 16.4183 20 12ZM11 8C11 8.55228 11.4477 9 12 9C12.5523 9 13 8.55228 13 8C13 7.44772 12.5523 7 12 7C11.4477 7 11 7.44772 11 8ZM12 10C13 10 13 11 13 11V16C13 16 13 17 12 17C11 17 11 16 11 16V11C11 11 11 11 10.5 11C10 11 10 10 10 10H12Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Bazı platformlar birden fazla türe girer — örneğin, Telegram (mesajlaşma + genel kanallar), Discord (mesajlaşma + topluluk), Reddit (forum + sosyal medya), Spotify (akış + podcast keşfi).</p></div>\n</div>\n</div>\n<h3>☑ Erişim Engelleri</h3>\n<table><thead><tr>\n<th>Engel</th>\n<th>Örnekler</th>\n<th>Genellikle dışlanan kişiler</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><strong>Finansal engeller</strong></td>\n<td>- Ödeme<br>duvarları - Abonelik ücretleri<br>- Premium üyelikler</td>\n<td>- Düşük gelirli haneler<br>- Eğitim kurumlarına erişimi olmayan öğrenciler -<br>Para biriminin değeri düşük bölgelerdeki kullanıcılar</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Dil engelleri</strong></td>\n<td>- Yabancı dil<br>- Akademik veya teknik kelime<br>dağarcığı - Karmaşık cümle yapıları</td>\n<td>- Ana dili İngilizce olmayanlar -<br>Düşük eğitim düzeyine sahip kullanıcılar -<br>Genç kullanıcılar</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Engellilikle ilgili engeller</strong></td>\n<td>- Ekran okuyucu desteği yok -<br>Altyazı veya transkript yok<br>- Düşük kontrast veya küçük metin</td>\n<td>- Görme engelli kullanıcılar -<br>İşitme engelli kullanıcılar -<br>Bilişsel engelli kullanıcılar</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Teknik engeller</strong></td>\n<td>- Yüksek bant genişliği<br>gereksinimleri - Modern cihazlara ihtiyaç<br>- Belirli yazılım veya uygulamalar</td>\n<td>- Eski cihazlara<br>sahip kullanıcılar - İnternet<br>erişimi sınırlı olan kırsal kesimdeki kullanıcılar - Düşük gelirli haneler</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Coğrafi engeller</strong></td>\n<td>- Bölge<br>kilitleri - Yerel platform kısıtlamaları</td>\n<td>- Kısıtlanmış bölgelerdeki kullanıcılar -<br>Seyahat edenler</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Siyasi / yasal engeller</strong></td>\n<td>- Hükümet sansürü<br>- Platform veya uygulamalara yönelik hükümet yasakları -<br>Yaptırımlar veya ambargolar</td>\n<td>- Kısıtlayıcı medya politikaları<br>olan ülkelerdeki kullanıcılar - Aktivistler, gazeteciler, muhalifler</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Hesap ve kimlik engelleri</strong></td>\n<td>- Zorunlu hesap oluşturma<br>- Kimlik doğrulama<br>- Yaş doğrulama</td>\n<td>- E-posta veya telefon<br>numarası olmayan kullanıcılar - Resmi kimlik belgesi<br>olmayan kullanıcılar - Ebeveyn izni olmayan reşit olmayanlar</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Gizlilikle ilgili engeller</strong></td>\n<td>- Zorunlu veri paylaşımı<br>- İzleme<br>gereklilikleri - Gerekli uygulama izinleri</td>\n<td>- Gizliliğe duyarlı kullanıcılar - Devlet gözetiminden kaçınan kullanıcılar - Kurumsal veri toplama konusunda temkinli kullanıcılar</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<div class=\"scilmi-callout scilmi-callout-warning\">\n<div class=\"scilmi-callout-row\" aria-label=\"Warning\">\n<span class=\"scilmi-callout-icon\" aria-hidden=\"true\"><svg fill=\"currentColor\" width=\"24px\" height=\"24px\" viewBox=\"0 0 24 24\" xmlns=\"http://www.w3.org/2000/svg\"><path fill-rule=\"evenodd\" clip-rule=\"evenodd\" d=\"M12 20C7.58172 20 4 16.4183 4 12C4 7.58172 7.58172 4 12 4C16.4183 4 20 7.58172 20 12C20 16.4183 16.4183 20 12 20ZM12 15C12.5523 15 13 15.4477 13 16C13 16.5523 12.5523 17 12 17C11.4477 17 11 16.5523 11 16C11 15.4477 11.4477 15 12 15ZM12 14C13 14 13 13 13 13L13 10.5L13 8C13 8 13 7 12 7C11 7 11 8 11 8L11 13C11 13 11 14 12 14Z\"></path></svg></span>\n<div class=\"scilmi-callout-body\"><p>Bu engeller birbirini dışlamaz, genellikle birbiriyle örtüşür veya birbirini pekiştirir — örneğin, Çin&#x27;in Büyük Güvenlik Duvarı yalnızca o ülke içindeki belirli platformları engeller ve hem coğrafi hem de siyasi/yasal bir engel görevi görür.</p></div>\n</div>\n</div>\n<h1>Bilgiye Erişim Sistemleri</h1>\n<p>Bilgi öğelerine dolaylı olarak erişilen sistemler — önizlemeler / alıntılar veya bunlara dayalı sentezlenmiş yanıtlar aracılığıyla.</p>\n<table><thead><tr>\n<th>Bilgi Erişim Sistemleri</th>\n<th>Tanım</th>\n<th>Nereden başlamalıyım?</th>\n<th>Orada ne görünüyor?</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td>Arama Sistemleri</td>\n<td>Kullanıcı sorgusuna yanıt olarak bilgi öğelerini bulup sıralayan ve öğelerin kendileri yerine önizlemelerini döndüren sistemler.</td>\n<td>bir arama arayüzü</td>\n<td>önizlemelerin sıralı<br>listesi:-<br>başlıklar-<br>alıntılar- URL&#x27;ler</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Keşif Sistemleri</td>\n<td>Beslemelerde veya dizinlerde bilgi öğelerini ortaya çıkaran ve düzenleyen, öğelerin kendileri yerine önizlemelerini döndüren sistemler.</td>\n<td>bir besleme veya göz atma arayüzü</td>\n<td>derlenmiş önizlemeler<br>:-<br>başlıklar-<br>kartlar- öneriler</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Üretken AI Sistemleri</td>\n<td>Kullanıcıları bilgi öğelerine yönlendirmek yerine, bu öğelere dayalı yanıtlar üreten veya sentezleyen sistemler.</td>\n<td>bir komut penceresi</td>\n<td>bazen alıntılar içeren, üretilmiş, sentezlenmiş yanıt</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<h2>☑ Arama Sistemleri {\\[arama motorları\\]}</h2>\n<p><br>arama yoluyla dolaylı olarak erişilen bilgi öğeleri → kullanıcılar bir arama arayüzüne sorgu girer ve altta yatan öğelere yönlendiren önizlemelerin sıralı bir listesini alır</p>\n<table><thead><tr>\n<th>Tür</th>\n<th>Tanım</th>\n<th>Tipik Örnekler</th>\n<th>Başlangıç noktam nedir ve burada bilgiyi nasıl ararım?</th>\n<th>Hangi bilgi öğelerinin hangi sırayla görüntüleneceği neye göre belirlenir?</th>\n<th>Ne elde ederim?</th>\n<th>Buradan, varsa, altta yatan bilgi öğelerine nasıl geçebilirim?</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><h3><strong>Arama Motorları</strong></h3></td>\n<td>Kullanıcı sorgularına göre web üzerindeki bilgi öğelerini indeksleyen ve sıralayan sistemler.</td>\n<td>- Google-<br>Bing-<br><br>DuckDuckGo- Ecosia</td>\n<td>- arama<br>çubuğu - anahtar kelimeler veya sorular girerek</td>\n<td>- sorgum -<br>sıralama algoritmaları<br>- alaka<br>düzeyi - güncelliği<br>- arama motoru optimizasyonu<br>- bazen konuma veya arama geçmişine dayalı kişiselleştirme</td>\n<td><strong>Mevcut bilgi öğelerinin önizlemeleri:</strong><br>- snippet&#x27;ler, başlıklar ve<br>URL&#x27;ler içeren sıralı sonuç listesi - AI tarafından oluşturulan özetler</td>\n<td>- bir sonuç bağlantısına tıklayarak, orijinal konumundaki bilgi öğesine doğrudan ulaşma</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><h3><strong>Akademik Veritabanları</strong></h3></td>\n<td>Akademik bilgi öğelerini arama, filtreleme ve yapılandırılmış meta veriler aracılığıyla aranabilir ve erişilebilir hale getiren sistemler.</td>\n<td>- PubMed<br>- JSTOR<br>- Google Scholar -<br>ERIC</td>\n<td>- Filtreli gelişmiş arama formu -<br>Anahtar kelimeler girerek -<br>Meta<br>verileri filtreleyerek - Arama alanlarını birleştirerek</td>\n<td>- sorgum -<br>meta veri<br>eşleşmesi - alıntı sayısı<br>- alaka düzeyi sıralaması<br>- veritabanına özgü indeksleme</td>\n<td><strong>Mevcut bilgi öğelerinin önizlemeleri:</strong><br>- bibliyografik kayıtlar<br>- özetler<br>- bazen tam metinlere bağlantılar veya doğrudan erişim</td>\n<td>- tam metne tıklayarak -<br>bazen aynı sistem içinde doğrudan -<br>bazen harici yayıncı aracılığıyla -<br>bazen ücretli erişim veya kurumsal oturum açma gerektirir</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<h2>☑ Keşif Sistemleri</h2>\n<p>seçilmiş beslemeler veya dizinler aracılığıyla dolaylı olarak erişilen bilgi öğeleri → kullanıcılar bir beslemeyi veya dizini tarar ve altta yatan öğelere yönlendiren önizlemeleri görür</p>\n<table><thead><tr>\n<th>Tür</th>\n<th>Tanım</th>\n<th>Tipik Örnekler</th>\n<th>Başlangıç noktam nedir ve burada bilgiyi nasıl ararım?</th>\n<th>Hangi bilgi öğelerinin hangi sırayla görüntüleneceği neye göre belirlenir?</th>\n<th>Ne elde ederim?</th>\n<th>Buradan, varsa, altta yatan bilgi öğelerine nasıl geçebilirim?</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><strong>Beslemeler</strong></td>\n<td>Konular, ilgi alanları veya kullanıcı davranışlarına dayalı olarak önerilen bilgi öğelerinin sürekli ve kişiselleştirilmiş bir akışını sunan sistemler.</td>\n<td>- Google<br>Haberler- Google Discover-<br>Apple<br>Haberler-<br>Flipboard-<br>Upday- Microsoft Start</td>\n<td>- kişiselleştirilmiş besleme veya göz atma<br>arayüzü - beslemeyi kaydırarak -<br>bazen konuları veya kategorileri<br>seçerek - bazen anahtar kelimeler girerek</td>\n<td>- editoryal<br>kürasyon- algoritmik kürasyon (özellikle trend tespiti)<br>- algoritmik kişiselleştirme (özellikle kişiselleştirilmiş sıralama, öneriler)</td>\n<td><strong>Mevcut bilgi öğelerinin</strong><br><strong>önizlemeleri:</strong>-<br>başlıklar-<br>kartlar-<br>alıntılar- küçük<br>resimler- çeşitli kaynaklardan öneriler</td>\n<td>- bir başlığa, karta veya<br>önizlemeye dokunarak veya tıklayarak - bu beni orijinal konumundaki bilgi öğesine götürür</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><strong>Dizinler</strong></td>\n<td>Bilgi öğelerini kategoriler, grafikler ve öneriler içeren, göz atılabilir kataloglar halinde düzenleyen sistemler.</td>\n<td>- Apple Podcasts -<br>Spotify Podcasts -<br>Pocket Casts</td>\n<td>- kategoriler ve listeler<br>içeren tarama arayüzü - kategorileri veya en popüler listeleri<br>tarayarak - önerileri takip ederek -<br>bazen anahtar kelimeler girerek</td>\n<td>- editoryal kürasyon -<br>algoritmik kürasyon (özellikle trend tespiti - &quot;popülerlik listeleri&quot;)<br>- algoritmik kişiselleştirme (bazen öneriler)</td>\n<td><strong>Mevcut bilgi öğelerinin</strong><br><strong>önizlemeleri:</strong>- başlıklar, açıklamalar ve bölüm listeleri<br>içeren listeler- küçük<br>resimler-<br>derecelendirmeler- bazen öneriler</td>\n<td>- Bir listeye dokunarak veya tıklayarak -<br>Bazen öğeyi doğrudan uygulama içinde oynatabilirim -<br>Altta yatan sunucuya geçiş her zaman görünür değildir</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<p><em>Bazı platformlar hem Keşif Sistemleri hem de Dijital Kanallar olarak işlev görür — örneğin, Apple Podcasts ve Spotify Podcasts, başka yerlerde barındırılan podcast&#x27;leri gösterir, ancak içeriği doğrudan uygulama içinde de oynatır.</em></p>\n<h2>☑ Üretken AI Sistemleri</h2>\n<p><br>üretken sentez yoluyla dolaylı olarak erişilen bilgi öğeleri → kullanıcılar bir komut girer ve bazen altta yatan öğelere referanslar içeren sentezlenmiş bir yanıt alır</p>\n<table><thead><tr>\n<th>Tür</th>\n<th>Tanım</th>\n<th>Tipik Örnekler</th>\n<th>Başlangıç noktam nedir ve burada bilgiyi nasıl ararım?</th>\n<th>Hangi bilgi öğelerinin hangi sırayla görüntüleneceği neye göre belirlenir?</th>\n<th>Ne elde ederim?</th>\n<th>Buradan, varsa, altta yatan bilgi öğelerine nasıl geçebilirim?</th>\n</tr></thead><tbody>\n<tr>\n<td><h3><strong>Eğitim verilerine dayalı yapay zeka</strong></h3></td>\n<td>Dış kaynaklardan gerçek zamanlı olarak bilgi almadan, eğitim sırasında öğrenilen kalıplara dayalı olarak yanıtlar üreten sistemler.</td>\n<td>- ChatGPT<br>- Claude<br>- Gemini</td>\n<td>- komut penceresi veya sohbet<br>arayüzü - komutlar, sorular veya takip talimatları girerek</td>\n<td>- benim komutum -<br>sistemin temel modeli -<br>bilgi sınırlaması olan eğitim verileri</td>\n<td><strong>Oluşturulan içerik:</strong><br>- sentezlenmiş yanıt<br>- eğitim verilerindeki kalıplara dayalı -<br>nadiren belirli kaynaklara atıfta bulunur</td>\n<td>- Oluşturulan yanıt genellikle son noktadır -<br>Altta yatan kaynaklar genellikle geri alınamaz</td>\n</tr>\n<tr>\n<td><h3><strong>RAG* AI</strong></h3></td>\n<td>Sorgu anında harici kaynaklardan (açık web veya kullanıcı tarafından sağlanan metin derlemesi) ilgili içeriği alarak yanıtları sentezleyen sistemler.</td>\n<td>- Perplexity<br>- NotebookLM<br>-<br>Copilot - Bing Chat</td>\n<td>- komut penceresi veya arama<br>arayüzü - komutlar veya sorular<br>girilerek - bazen kullanıcı tarafından sağlanan kaynaklar yüklendikten sonra</td>\n<td>- benim komutum -<br>geri getirme mekanizması (web araması veya belge külliyatı)<br>- sistemin temel modeli</td>\n<td><strong>Oluşturulan içerik</strong><br><strong>:</strong>- geri getirilen kaynaklara dayalı<br>sentezlenmiş yanıt- genellikle temel öğelere atıflarla</td>\n<td>- sağlandığında<br>, alıntılanan kaynaklar veya bağlantılar aracılığıyla - sentezi orijinal öğelerle karşılaştırarak doğrulamak için</td>\n</tr>\n</tbody></table>\n<p><em>Eğitim verilerine dayalı AI Asistanları giderek daha fazla geri getirme modları içermektedir (ör. web aramalı ChatGPT, arama özellikli Claude). Etkinleştirildiklerinde, o sorgu için RAG sistemleri olarak işlev görürler — iki tür arasındaki sınır, ürüne değil moda bağlıdır.</em></p>\n<p>*RAG (Geri Getirme ile Güçlendirilmiş Üretim): AI üretimini, tanımlanmış bir kaynak külliyatından geri getirme ile birleştiren bir yöntem — sistem, yanıtları yalnızca eğitim verilerine değil, geri getirilen içeriğe dayalı olarak sentezler.</p>","UPDATEDAT":"2026-05-21T14:12:50.294Z","LANG":"tr","ID":"07a4eb25-fb97-4e00-80de-0a402adbd79d","TITLE":"Bilgi, Kaynaklar ve Bilgi Ortamları","SOURCELANG":"en"}